لری

فارسی

آسمو وا دِنِه کویا می زنه کِل ِسفیده

هم ِزمی هم ِزمو وایک شورشو شور امیده

سوز تونی که سوز می ئینم

سوز تونی که سوز موحونم

هی چنو چی چلچراغی

روشه می کی حونه مونم(2)

قشنی و نرم و نازی چی نم  نازاره بارو

درمونی سی دشتیا حُشک

چی سر و سینه بهارو (2)

ایواره اُوری و دلگیر

 ایل میکه زٌره و زنجیر

تو چی شور و شوق پرواز

بالانُ میاری وا ویر(2)

آرزویا هان دِ بارت

هی چنو چی تیر آرش(2)

وختی دِ دل می گریوی

ُگل می که خینه سیاوش(2)

لویاکت چی پر سیمرغ

زخم سُهرو دِش می که نوش

سپری سی چَش اسبت

 خشم روسَم می کی خاموش

نار گونیات راز سرخ گم بیه انارسونه

لووه خنه ت تاوی تاوی افتاوه دما بارونه

وختی میآی داغیا سخت

 کل میرن دِ یاده دورو

هر چی زوره هان دِ بازوت

افتاوه می ئری واشو

سوز تونی که سوز می ئینم

سوز تونی که سوز موحونم

هی چنو چی چلچراغی

روشه می کی حونه مون

 روشن می کنی خونه ام را

 متن لری ترانه بهارم

 ترجمه فارسی

تو چی نیلوفری خوش پیچ و تآوی

مه شویا نوُه دارم تو دِ خوآوی

مه چی دار بلی ریشه م دِ برده

تو سیرآو چی چناره لوه آوی

تو میرآوی مه چارک داره ژاری

تو گلزاری مه دشته شوره زاری

دَمَه صووه خوته دو هار میاری

که به ینم حاصله شو زَنده داری

چی موه ار بویی درمونه دردِم

بِه یلی ساعتی دورت بّگردم

چنو کو آخری روزه قیامت

سره رّتو نّه یی ره آه سردم

بهارم رّتی یو بی تو بهارم ، بهارم

بهاری نی که دل وش بّسپارم

به تنیایی چنو هوکاره بیمه

که وا آینه هم ناسازگارم

من چون درخت بلوط ریشه ام تو سنگه

تو سیرآبی همچون چنار لب آبی

تو میرآب و من مزد بگیری بینوایم

تو گلزار و من دشته شوره زارم

اول صبح خودتو از اون پایین میاری

تا که ببینم زحمت شب زنده داری

چی میشه تو بشی درمونه دردم

بگذاری ساعتی دورت بگردم

کاری کن تا که در روز قیامت

سر راهتو نگیره آه سردم

بهارم رفتی و بی تو بهارم

بهاری نیست تا دل بهش بسپارم

به تنهایی چنان عادت کرده ام

که با آینه هم (من) ناسازگارم

که با آینه هم (من) ناسازگارم

نظامی خوانی

شکر تلخ است اگر شیرین نباشد               چمن خوار است اگر نسرین نباشد

           نظامی خوانی یکی از شیوه ها و مقام های موسیقی لری است که در آن اشعار نظامی گنجوی بویژه داستان شیرین و خسرو او (به هر دو زبان فارسی و لری) با همراهی کمانچه در گوشه «شکسته » دستگاه ماهور اجرا می گردد، و از فاصله چهارم زیر تونیک دستگاه ماهور به طرف بالای صدای انسانی استفاده می شود ، به همین دلیل خواننده باید از آمادگی و قدرت کلامی و آوازی لازم برای اجرای آن برخوردار باشد . در مجلس نظامی خوانی همانگونه که اشاره شد گفت و گوی شیرین و خسرو را بیشتر می خوانند .در ایام دور علاوه بر نظامی خوانی ، نغمه های دیگری چون «داراخونی»، «مرشد خونی» و همچنین « شه نومه خونی» هم در لرستان رایج بود که متاسفانه هر چهار مقام موسیقی مذکور (البته به همراه اشعار زیبای آن) مدتی است در لرستان منسوخ و تتمه آن نیز در حال فراموشی کامل است . اجرای این موسیقی لری علاوه بر عشایر لرستان در بین طوایف  بختیاری هم مرز با لرستان نیز با همین نام نظامی خوانی معمول می باشد .

مر خسرو نداشت متاع رنگارنگ

شیرین پی فرهاد سر مدای و سنگ

هی داد هی بیداد کس دیار نیه

کس و درد کس خور دار نیه

قلنگ صد منی صد من و سنگ بو

دسش سوزاور اوساش فرنگ بو

شیرینه رتمه و فیلبان و او دیدمونی

فوته سور دو چم مهر خوش مه نمونی

 خاک کرماشاه هر توزه مکی

دلم تقاضا هر دوس مکی

مگر خسرو نداشت متاع رنگارنگ

که فرهاد برای شیرین سرش را زده به سنگ

ای داد و ای بیداد کسی  پیداش نیست

کسی از درد کسی خبردار نیست

کلنگ صدمنی که  که جنسش از سنگ بود

دسته اش کار سبزوار و استادش از فرنگ بود

ای شیرین برای دیدنت رفتم به فیلبان

خوش می نمایاند در چم مهر اون سرخی پیراهن

خاک کرمانشاه گرد و غبار می کنه

دلم دیدار دوست رو تمنا می کنه

 متن لری ترانه بزمیری

 فارسی

بارونی شروع شد که بیشترش تگرگ است

می خوام بمیرم برای قاطری که طلایی رنگ است

ابر جوری اومده که برفی بگیره

چوپان سر مزدش بهونه می گیره

یاد بهاری که می رفتیم و گله ای گاو داشتیم

سربالایی که اومدیم چرم هاشون رو برداشتیم

چرمشون رو برداشتیم دم در دکان

امان از بدهی همیشه هستیم لرزان

یه قالی دیدم شب که پا شدم

دلم کباب بود صبح بیدار شدم

ژیله(Zhila)  =  تگرگ ریز . اصطلاحا به باران توام با تگرگ گفته می شود . برف ژیله در لری نیز به بارش برف توام با تگرگ گفته می شود . در لرستان برای هرگونه بارش و بارندگی و نزولات آسمانی واژه ها و اصطلاحات خاص خود بکار می رود ، از جمله این واژه ها می توان به موارد زیر اشاره نمود : وشت(Vasht) = بارش باران کم                     رحیل(Reheil) = باران شدید رفت(Reft) = باران بسیار شدید                       نم و نول(Nem - e - Nul ) = نم نم باران پائیز پله( Paeizapala)= اولین بارش پائیزی     لف آو( Lafa ow) = سیل

هیل (Hil) = رنگ قهوه ای روشن.

بور(Borr)  =  گروه ، دسته

 

 سی و هفتمین متن ترانه لری

 ترانه «هه نوات هه نواته»

            « هی نوات هی نواته»  از جمله  ترانه های لری است که شعر آن نیز بعضا به عنوان یک نوع بازی و سرگرمی ، توسط  زنان و دختران لرستان در شبهای مهتابی خوانده می شود . در این شب ها زنان و دختران پس از اتمام شام و فراغت از کارهای خانه به پشت بام یکی از خانه ها رفته و بصورت دایره وار گرد هم می نشینند و یکی که معمولا از دیگران خوش صداتر است ، بعنوان سر دسته انتخاب شده و بیت اول این ترانه را می خواند و به سینه می زند و بقیه هم یک صدا جواب او را می دهند.

             کلمه « نوات » یا ناوات(Nowat) در لری به معنی « نبات» می باشد اما با توجه به اشعار موجود و مفاهیم آن ، ظاهرا این کلمه اسم خاص زنان نیز می باشد . دو روایت از این ترانه و اشعار آن در لرستان وجود دارد . 

۱- روایت اول از ترانه هی نوات  به نقل از کتاب«فرهنگ مردم لرستان» نوشته سعید شادابی

لری

فارسی

 هی نوات هی نواته

هی نوات خین خرگوش

هی نوات جوش بر جوش

هی نبات هی نباته

هی نبات خون خرگوشه

هی نبات جوش رو جوشه

 ۳۳ امین متن ترانه لری - ترانه «بمیرم سی » یا « مرشد خونی»

                   ترانه «بمیرم» یا« مرشد خانی» (مرشد خونی) از جمله ترانه های لری است که در مقام « دوپا » خوانده و اجرا می شود . این ترانه در واقع به توصیف مرگ مرشد خان از خوانین منطقه چگنی لرستان و وقایع پس از آن برای خانواده وی می پردازد .

            در دوره قاجار که حکومت مرکزی و نواب ولایات ، کشور را به حال خود واگذاشته بودند، هر قلدری با گروهی از حامیانش به قدرت نمایی و زورگویی می پرداختند . مرشد خان چگنی نیز از جمله یاغیانی بود که با استقرار در دره و گذرگاه کوهستانی بین قله « یافته » و ادامه اسبی کو (سفیدکوه) که « هرور » نام دارد به باجگیری از کاروان ها ، ایل ها و طایفه هایی اقدام می نمود که قصد گذر از آن منطقه را داشتند. مزاحمت ها و شرارت های مرشد خان علیه طوایف مختلف لر، انگیزه شکل گیری پیمان و اتحاد بین  طوایف مختلف لر از جمله طایفه شه کرم با هدف جنگ و مبارزه با باج گیری مرشد خان گردید که نهایتا  در جنگی با این طوایف، مرشد خان به قتل می رسد.جنگ و مبارزه با مرشد خان در مناطق «باغله» و « هیو» اتفاق افتاده که در متن ترانه نیز به آنها اشاره شده است .

          ترانه بمیرم یا مرشد خونی در مقام موسیقیایی ترانه های روایی و هجایی و بصورت تک بیت های بدون سربیت یا ترجیع بند و تکرار  ، با ضربهای ۲/۴ بوسیله کمانچه و تنبک ، یا سرنا و دهل  خوانده  و اجرا می شود. گاهی نیز تنها با کمانچه در مقامی مرثیه گونه و کشش های یکسان آن را می خوانند. خالق ترانه مرشد خونی همانگونه که از شرح ابیاتش هویداست ،در بیتی از این ترانه  به توصیف زورگویی و باجگیری وی و در ابیات دیگر به بیان شکست و کشته شدن مرشد خان و خواری و در بدری دختران و خانواده او می پردازد.هر چند به نظر می رسد سراینده اشعار و سازنده ترانه بدلیل جایگاه منفی عمل باجگیری توسط مرشد خان سعی در محکوم نمودن این عمل و حفظ بی طرفی نموده اما نحوه مرثیه گونه اش در وصف حوادث پس از مرشد خان و توصیف حماسی  موضوع ، ضمن آشکار کردن تمایلات جانبدارانه سراینده ، بشکلی زیبا نمایانگر جمع ضدین است  .

         به کلامی روشنتر ترانه مرشد خانی تلفیقی همزمان از ذم  باجیگیری و  مدح حماسی (از نبرد منجر به قتل مرشد خان و حوادث و وقایع  پس از آن برای خانواده وی) را  بگونه ای بتصویر کشیده که شنونده ضمن تقبیح و رد فعل باجگیری مرشد خان ، بنوعی با احساس ترحم ، همدردی و جانبداری از اعتراض به مرگ وی نیز روبرو می گردد ، شاید به همین دلیل است  که  علی رغم کاراکتر منفی  شخصیت اصلی ترانه ، مرشد خونی در ادبیات مویسقیایی لری در ردیف ترانه های حماسی قرار گرفته است .  اما متن ترانه :

 متن لری 

 ترجمه فارسی

1. مرشد خان چگنی شرش و زوره
2. شو اتاس خرمووه روز باجگیر هروره
3. بمیرم سی دیو خونکه دیر د مالت
4. بمیرم سی شنگ قطارکه سر شالت
5. بمیرم سی قیتلگاه که دم بازگیر
6. بمیرم سی مرشید خون باج دو هرور گیر
7. کور کوره جرمو هوره ناله نشسه
8. دو گمون خاطرم مرشید کشسه
9. بمیرم سی کویاکه دومه یافته
10. بمیرم سی دخترون که جومه تافته
11. بمیرم سی چادراکه اسبی چرخی
12. بمیرم سی نازاری طوطی و فرخی
13. سواری ها میایه چکمه زردی
14. میحا روه شه کرم دوره نوردی
15. سواری داره میا نیل رونه
16. بلبلی دو قاچ زینش کرده لونه
17. ریوری کی باغله ، هیو دیاره
18. چمنیاکی سید و پرش سواره
19. ریوری کی باغله دیارگومه
20. یه لای چشم گرت عمرم تمومه
21. کورکوره ها د هوا دالی نشسته
22. وگمون خاطرم مرشد کشسه
23. هرور سر بچمون تا دت بگوارم
24. یه حریف نازک دلی دی دوره دارم 
25. د هرور تا مین هرور تا تنگ مرو
26. اسپی کو رو اور گرت چی زن قرو 
27. کوله بارکم بونم روم و اسپی کو
28. بیرم سر رته دم اول صو
29. بور کله دومت بریا چپی د یالت
30. دیمت دو ریمله نقی سوارت
31. فچ فچ علی زمون د گوش تقی
32. کل کل و او ریمله و دم نقی
33. دای د دس نابراری آه د نهاتم
34. تیغ کشیم و او دودمون د قول مردم
35. بدبختی دو ور مال وم در اوما
36. پا مینام و قاچ زین کاش صور میما
37. بکشیتو بکشیتو تا روز بوه
38. بونمشو زیر پایه اسب کیوه

1. مرشد خان چگنی شرش با زوره
2. شب ضعیف خرم آباد و روز باجگیر هروره
3. بمیرم برای دیوهای خانه دور از منزلگاهت
4. بمیرم برای قطار و فشنگ های سر شالت
5. بمیرم برای قتل گاه دم بازگیر
6. بمیرم برا مرشد خان باج در هرور گیر
7. شاهین دور می زند ناله ای نشسته
8. بگمانم مرشد خان مرده رخت بربسته
9. بمیرم برای کوههای دور یافته
10. بمیرم برای دختران پیرهن تافته     
11. بمیرم برای چادر های سفید دایره چرخی
12. بمیرم برای نازنین ها طوطی و فخری
13. سواری میاد از طایفه چکمه  زرد
14. می خواد بره با شاه کرم برای نبرد
15. سواری میاد سواره اسبه
16. بلبلی در آن زینش کرده لونه
17. روبرو کوه باغله ، هیو معلومه
18. چمن ها کوه سید پر از سواره
19. کنار گنبد روبرو کوه باغله
20.  خواب چشمم را گرفته و عمرم تمومه 
21. شاهین تو هوا ، دال نشسته
22. بگونم مرشد خان رخت بربسته
23. هرور سرت رو کج کن تا ازت بگذرم
24. حریف نازک دلی این روزها دارم
25. از کوه هرور تا وسطش تا تنگه گلابی  
26. سفید کوه رو ابری گرفت چون زن قهری
27. کوله بارم ببندم برم سفید کوه
28. سر راهت  رو بگیرم اول صبح
29. اسب بور بریده باد اون دم و یالت
30. دیدمت تو ریمله نقی  سوارت
31. پچ پچ علی زمان تو گوش تقی
32. غلغله شادی تو ریمله دنبال نقی
33. داد از نابرابری ها و آه از نهادم
34. از حرف مردم شمشیر کشیدم روی فامیلم
35. بدبختی از جلو خونم به سرم اومد
36. رو زین می رفتم ای کاش صبر میومد
37. بکشیدبکشید تا روز بشه
38. بندازمشون زیر پای اسب کبود