نظامی خوانی

شکر تلخ است اگر شیرین نباشد               چمن خوار است اگر نسرین نباشد

           نظامی خوانی یکی از شیوه ها و مقام های موسیقی لری است که در آن اشعار نظامی گنجوی بویژه داستان شیرین و خسرو او (به هر دو زبان فارسی و لری) با همراهی کمانچه در گوشه «شکسته » دستگاه ماهور اجرا می گردد، و از فاصله چهارم زیر تونیک دستگاه ماهور به طرف بالای صدای انسانی استفاده می شود ، به همین دلیل خواننده باید از آمادگی و قدرت کلامی و آوازی لازم برای اجرای آن برخوردار باشد . در مجلس نظامی خوانی همانگونه که اشاره شد گفت و گوی شیرین و خسرو را بیشتر می خوانند .در ایام دور علاوه بر نظامی خوانی ، نغمه های دیگری چون «داراخونی»، «مرشد خونی» و همچنین « شه نومه خونی» هم در لرستان رایج بود که متاسفانه هر چهار مقام موسیقی مذکور (البته به همراه اشعار زیبای آن) مدتی است در لرستان منسوخ و تتمه آن نیز در حال فراموشی کامل است . اجرای این موسیقی لری علاوه بر عشایر لرستان در بین طوایف  بختیاری هم مرز با لرستان نیز با همین نام نظامی خوانی معمول می باشد .

مر خسرو نداشت متاع رنگارنگ

شیرین پی فرهاد سر مدای و سنگ

هی داد هی بیداد کس دیار نیه

کس و درد کس خور دار نیه

قلنگ صد منی صد من و سنگ بو

دسش سوزاور اوساش فرنگ بو

شیرینه رتمه و فیلبان و او دیدمونی

فوته سور دو چم مهر خوش مه نمونی

 خاک کرماشاه هر توزه مکی

دلم تقاضا هر دوس مکی

مگر خسرو نداشت متاع رنگارنگ

که فرهاد برای شیرین سرش را زده به سنگ

ای داد و ای بیداد کسی  پیداش نیست

کسی از درد کسی خبردار نیست

کلنگ صدمنی که  که جنسش از سنگ بود

دسته اش کار سبزوار و استادش از فرنگ بود

ای شیرین برای دیدنت رفتم به فیلبان

خوش می نمایاند در چم مهر اون سرخی پیراهن

خاک کرمانشاه گرد و غبار می کنه

دلم دیدار دوست رو تمنا می کنه

 متن لری ترانه بزمیری

 فارسی

بارونی شروع شد که بیشترش تگرگ است

می خوام بمیرم برای قاطری که طلایی رنگ است

ابر جوری اومده که برفی بگیره

چوپان سر مزدش بهونه می گیره

یاد بهاری که می رفتیم و گله ای گاو داشتیم

سربالایی که اومدیم چرم هاشون رو برداشتیم

چرمشون رو برداشتیم دم در دکان

امان از بدهی همیشه هستیم لرزان

یه قالی دیدم شب که پا شدم

دلم کباب بود صبح بیدار شدم

ژیله(Zhila)  =  تگرگ ریز . اصطلاحا به باران توام با تگرگ گفته می شود . برف ژیله در لری نیز به بارش برف توام با تگرگ گفته می شود . در لرستان برای هرگونه بارش و بارندگی و نزولات آسمانی واژه ها و اصطلاحات خاص خود بکار می رود ، از جمله این واژه ها می توان به موارد زیر اشاره نمود : وشت(Vasht) = بارش باران کم                     رحیل(Reheil) = باران شدید رفت(Reft) = باران بسیار شدید                       نم و نول(Nem - e - Nul ) = نم نم باران پائیز پله( Paeizapala)= اولین بارش پائیزی     لف آو( Lafa ow) = سیل

هیل (Hil) = رنگ قهوه ای روشن.

بور(Borr)  =  گروه ، دسته

 

 ۳۳ امین متن ترانه لری - ترانه «بمیرم سی » یا « مرشد خونی»

                   ترانه «بمیرم» یا« مرشد خانی» (مرشد خونی) از جمله ترانه های لری است که در مقام « دوپا » خوانده و اجرا می شود . این ترانه در واقع به توصیف مرگ مرشد خان از خوانین منطقه چگنی لرستان و وقایع پس از آن برای خانواده وی می پردازد .

            در دوره قاجار که حکومت مرکزی و نواب ولایات ، کشور را به حال خود واگذاشته بودند، هر قلدری با گروهی از حامیانش به قدرت نمایی و زورگویی می پرداختند . مرشد خان چگنی نیز از جمله یاغیانی بود که با استقرار در دره و گذرگاه کوهستانی بین قله « یافته » و ادامه اسبی کو (سفیدکوه) که « هرور » نام دارد به باجگیری از کاروان ها ، ایل ها و طایفه هایی اقدام می نمود که قصد گذر از آن منطقه را داشتند. مزاحمت ها و شرارت های مرشد خان علیه طوایف مختلف لر، انگیزه شکل گیری پیمان و اتحاد بین  طوایف مختلف لر از جمله طایفه شه کرم با هدف جنگ و مبارزه با باج گیری مرشد خان گردید که نهایتا  در جنگی با این طوایف، مرشد خان به قتل می رسد.جنگ و مبارزه با مرشد خان در مناطق «باغله» و « هیو» اتفاق افتاده که در متن ترانه نیز به آنها اشاره شده است .

          ترانه بمیرم یا مرشد خونی در مقام موسیقیایی ترانه های روایی و هجایی و بصورت تک بیت های بدون سربیت یا ترجیع بند و تکرار  ، با ضربهای ۲/۴ بوسیله کمانچه و تنبک ، یا سرنا و دهل  خوانده  و اجرا می شود. گاهی نیز تنها با کمانچه در مقامی مرثیه گونه و کشش های یکسان آن را می خوانند. خالق ترانه مرشد خونی همانگونه که از شرح ابیاتش هویداست ،در بیتی از این ترانه  به توصیف زورگویی و باجگیری وی و در ابیات دیگر به بیان شکست و کشته شدن مرشد خان و خواری و در بدری دختران و خانواده او می پردازد.هر چند به نظر می رسد سراینده اشعار و سازنده ترانه بدلیل جایگاه منفی عمل باجگیری توسط مرشد خان سعی در محکوم نمودن این عمل و حفظ بی طرفی نموده اما نحوه مرثیه گونه اش در وصف حوادث پس از مرشد خان و توصیف حماسی  موضوع ، ضمن آشکار کردن تمایلات جانبدارانه سراینده ، بشکلی زیبا نمایانگر جمع ضدین است  .

         به کلامی روشنتر ترانه مرشد خانی تلفیقی همزمان از ذم  باجیگیری و  مدح حماسی (از نبرد منجر به قتل مرشد خان و حوادث و وقایع  پس از آن برای خانواده وی) را  بگونه ای بتصویر کشیده که شنونده ضمن تقبیح و رد فعل باجگیری مرشد خان ، بنوعی با احساس ترحم ، همدردی و جانبداری از اعتراض به مرگ وی نیز روبرو می گردد ، شاید به همین دلیل است  که  علی رغم کاراکتر منفی  شخصیت اصلی ترانه ، مرشد خونی در ادبیات مویسقیایی لری در ردیف ترانه های حماسی قرار گرفته است .  اما متن ترانه :

 متن لری 

 ترجمه فارسی

1. مرشد خان چگنی شرش و زوره
2. شو اتاس خرمووه روز باجگیر هروره
3. بمیرم سی دیو خونکه دیر د مالت
4. بمیرم سی شنگ قطارکه سر شالت
5. بمیرم سی قیتلگاه که دم بازگیر
6. بمیرم سی مرشید خون باج دو هرور گیر
7. کور کوره جرمو هوره ناله نشسه
8. دو گمون خاطرم مرشید کشسه
9. بمیرم سی کویاکه دومه یافته
10. بمیرم سی دخترون که جومه تافته
11. بمیرم سی چادراکه اسبی چرخی
12. بمیرم سی نازاری طوطی و فرخی
13. سواری ها میایه چکمه زردی
14. میحا روه شه کرم دوره نوردی
15. سواری داره میا نیل رونه
16. بلبلی دو قاچ زینش کرده لونه
17. ریوری کی باغله ، هیو دیاره
18. چمنیاکی سید و پرش سواره
19. ریوری کی باغله دیارگومه
20. یه لای چشم گرت عمرم تمومه
21. کورکوره ها د هوا دالی نشسته
22. وگمون خاطرم مرشد کشسه
23. هرور سر بچمون تا دت بگوارم
24. یه حریف نازک دلی دی دوره دارم 
25. د هرور تا مین هرور تا تنگ مرو
26. اسپی کو رو اور گرت چی زن قرو 
27. کوله بارکم بونم روم و اسپی کو
28. بیرم سر رته دم اول صو
29. بور کله دومت بریا چپی د یالت
30. دیمت دو ریمله نقی سوارت
31. فچ فچ علی زمون د گوش تقی
32. کل کل و او ریمله و دم نقی
33. دای د دس نابراری آه د نهاتم
34. تیغ کشیم و او دودمون د قول مردم
35. بدبختی دو ور مال وم در اوما
36. پا مینام و قاچ زین کاش صور میما
37. بکشیتو بکشیتو تا روز بوه
38. بونمشو زیر پایه اسب کیوه

1. مرشد خان چگنی شرش با زوره
2. شب ضعیف خرم آباد و روز باجگیر هروره
3. بمیرم برای دیوهای خانه دور از منزلگاهت
4. بمیرم برای قطار و فشنگ های سر شالت
5. بمیرم برای قتل گاه دم بازگیر
6. بمیرم برا مرشد خان باج در هرور گیر
7. شاهین دور می زند ناله ای نشسته
8. بگمانم مرشد خان مرده رخت بربسته
9. بمیرم برای کوههای دور یافته
10. بمیرم برای دختران پیرهن تافته     
11. بمیرم برای چادر های سفید دایره چرخی
12. بمیرم برای نازنین ها طوطی و فخری
13. سواری میاد از طایفه چکمه  زرد
14. می خواد بره با شاه کرم برای نبرد
15. سواری میاد سواره اسبه
16. بلبلی در آن زینش کرده لونه
17. روبرو کوه باغله ، هیو معلومه
18. چمن ها کوه سید پر از سواره
19. کنار گنبد روبرو کوه باغله
20.  خواب چشمم را گرفته و عمرم تمومه 
21. شاهین تو هوا ، دال نشسته
22. بگونم مرشد خان رخت بربسته
23. هرور سرت رو کج کن تا ازت بگذرم
24. حریف نازک دلی این روزها دارم
25. از کوه هرور تا وسطش تا تنگه گلابی  
26. سفید کوه رو ابری گرفت چون زن قهری
27. کوله بارم ببندم برم سفید کوه
28. سر راهت  رو بگیرم اول صبح
29. اسب بور بریده باد اون دم و یالت
30. دیدمت تو ریمله نقی  سوارت
31. پچ پچ علی زمان تو گوش تقی
32. غلغله شادی تو ریمله دنبال نقی
33. داد از نابرابری ها و آه از نهادم
34. از حرف مردم شمشیر کشیدم روی فامیلم
35. بدبختی از جلو خونم به سرم اومد
36. رو زین می رفتم ای کاش صبر میومد
37. بکشیدبکشید تا روز بشه
38. بندازمشون زیر پای اسب کبود

تاریخچه و متن اصلی ترانه لری دایه دایه

همانطور که قبلا در متن ترانه لری دایه دایه ( مطلب شماره ۸۱ در بخش متن ترانه های لری ) نیز اشاره نمودم ، دایه دایه مشهور ترین ترانه لری است که در مقام « سه پا » خوانده و اجرا می گردد.

کلمه «دایه» در لری میان کوه و بالاگریوه (بخش وسیعی از میان کوه لرستان که شامل ایل های میر ، پاپی و دریکوند می باشند شامل طوایفی چون : بهاروند، کرد علی وند ، نجف وند ، کریف وند ، زینی وند، شلووند جودکی و ساکی اند) به معنی « مادر » می باشد و چون سر بیت و برگشت و ترجیع این ترانه حماسی با این نام است لذا در لرستان این مقام موسیقی نیز به نام « مقام حماسی دایه دایه » مشهور شده است .

در جنگ اول جهانی (سال های ۱۹۱۶ تا ۱۹۱۸ میلادی یا ۱۲۹۵ تا ۱۲۹۷ خورشیدی) که روسها بعنوان متحد انگلیس وارد ایران شده بودند ، در منطقه لرستان تا بروجرد و بخش هایی از غرب کشورمان پیش آمدند . گفته می شود روزی یکی از افسران روسی در بروجرد به یکی از زنان رهگذر که از کوچه ای گذر می کرده ، قصد بی حرمتی داشته است که اهالی لر شهر به دفاع از زن همشهری خود برخاسته و مانع از اجرای این عمل شنیع می شوند . پخش این خبر در لرستان در بین سران ایل ها و طوایف پیش کوه و پشت کوه سبب تحریک افکار عمومی الوار جهت هم پیمانی با یکدیگر با هدف بیرون راندن روسها از منطقه لرستان می شود و لرها موفق می شوند در نبرد و درگیری های مختلف قوای روسیه را تا قزوین مجبور به عقب نشینی نمایند. در درگیری مردم لرستان با روسها طوایفی از بیرانوند ، بالا گریوه و سگوند حضور فعال داشته اند .

در بخشی از ترانه دایه دایه ، آنجا که می گوید « نازی تو سی بکو جومه ورته » منظور از نازی خانم نازی بیرانوند مادر فاضل اسد خان از زنان متهور لرستان است که هر دو فرزندش از مردان شجاع منطقه بوده اند . برخی نیز منظور از نازی خانم را منتسب به دختر حاج عالی خان سگوند و همسر علی مردان فیلی می دانند و معتقدند ترجیع بند « دایه دایه وقت جنگه » از دهه ۴۰ به بعد به جای این بیت بکار رفته است که « علی مه خون علی مه خون ا خدا مردم دی زندون » و منظور از «مه خو» همان محمد خان فیلی فرزند علی مردان خان والی بوده که جهت جنگ و نبرد و آوردن غنایم به بدرآویی در خاک ایلام می رود و در آنجا اختلاف و درگیری با همراهانش که از بستگانش بودند منجر به قتل محمد خان فیلی فرزند علی مردان خان والی می گردد .

در منطقه ازنا لرستان به ترانه دایه دایه ابیات زیر را نیز افزوده اند که :

عروس و ناز بیا منجول و بازی قیتل بوه سی بپوشید سی کر نازی هرچن دم قن و چای سی روز تنگی درویش خدانشناس نون تفنگی نمنه شنگ دو قطار تیر د تفنگم دسم شل و چشم کور وا تیرکه که ونم نازی تو سی بکو جومه ورته گیر کرده دو کوهسو شیر نرته

اسب عروس با ناز و منجول با بازی بیا خانواده پدر خان سیاه بپوشید برای پسر نازی اگرچه قندو چای ام را برای کمک بخشیدم اما درویش خدانشناس گلوله ای هم شلیک نکرد نه گلوله در قطار و نه تیر در تفنگ نمانده دستم شل و چشمم کور با این شلیکم نازی لباس مشکی تو تنت کن که شیر نرت در کوهستان گیر افتاده است

متن لری

ترجمه

حیف خوم سی بیرنون د عهد مردو

د وروگرد چول می کرد تا تخت تهرون

لرسّو و کردسون و بختیاری

بیرانون تفنگ ونه سکون سواری

هم یدالله شیر جنگی هم نصرالله خان رنگی

چه کشیم چه زخم داریم چه مین میدو

دایه دایه وقت جنگه

تفنگه بالا سرم پرش فشنگه( د شنگه)

یدالله گوت نصرالله شونکنی کی

ورم رو، پشتم کمر جا جنگو نی

یدالله گوت ملتی کی هی وگیره

تو و توپت جنگ کنی مه وی سه تیره

دایه دایه وقت جنگه

تفنگه بالا سرم پرش فشنگه( د شنگه)

آساره د آسمو و ماهی د آووه

مردان خان بیرانون منی قصووه

یدالله و نصرالله دو باز بالدار

دووه سن سی تفنگیا تا پاپی خالدار

د قلا کرده و در شمشیر و دسش

چی طلا برق می زنه لغم اسبش

بیرانوند و باجلاوند بالاگریوه

سی هزار سوار دارن سی هر چه دیوه

هم یدالله شیر جنگی همه نصرالله خان رنگی

چه کشیم چه زخم داریم چه مین میدو

حیف من برای بیرانوند که در زمان خان مردان

بیرون میراند دشمن را از بروجرد تا به تهران

لرستان و کردستان و بختیاری

بیرانوند ها شلیک می کردند وسگوندها سواری

هم یدالله شیرجنگی و هم نصرالله خان سنگین

چه بکشیم و چه زخمی بشیم چه وسط میدان

مادر مادر وقت جنگه

تفنگ بالای سرم پر از فشنگه

یدالله گفت ،نصرالله شانه ات را کوتاه نکنید

روبروم رودخانه و پشتم کوه نمیشه جنگید

یدالله گفت ای مردم گوش کنید چی میگم

دشمن با توپ می جنگه و من با این سه تیرم

مادر مادر وقت جنگه

اسلحه بالای سرم پر از فشنگه

ستاره تو آسمون و ماهی تو آبه

مردان خان بیرانوند انگار قصابه

یدالله و نصرالله چون دو باز بالدار

دویدند برای تفنگ ها تا پاپی خالدار

از قلعه بیرون اومد شمشیر به دستش

چون طلا برق می زنه لگام اسبش

ایل بیرانوند و باجلاوند و بالاگریوه

سی هزار سوار دارند برای هر چی دیوه

هم یدالله شیرجنگی و هم نصرالله خان سنگین

چه بکشیم و چه زخمی بشیم چه وسط میدان

 مقام و موسيقی ساریخونی لری(ساريه خوانی)

 ساریخونی  از جمله آواز های لری است که هم در قالب تکخوانی و هم به همراهی کمانچه اجرا می شود. آهنگ و مقام ساری خوانی  همانند علی سونه لری خرم آبادی است که در آن تک بيت های لری ( عمدتا از ميرنوروز شاعر مشهور لر يا ديگر شاعران ) خوانده می شود . اين اشعار عموما در زمينه شکايت از روزگار و بی وفايی معشوق ،يا شکوه ای از پيری و دردمندی است. بخشی از ساری خونی که مربوط به غم هجران يار از زبان دلدار است و بيان نامرادی ها و عشق از دست رفته است در لرستان بيشتر متداول است. اين آهنگ در درآمد ماهور اجرا می گردد و برخی اوقات نيز بعضی از ابيات آن نيز توسط زنان خرم آبادی مويه سرايی می شود.

 ابيات لری ساری خونی

 ترجمه فارسی

 برف پيری گرتم د او دل جوونم

غم بی کسی سوخته سخونم

يه چراغی داشتم وش گشتم درو بيابو

يه چراغکم کور بيه منم د بيابو

بی براری بی براری داغت ها د جونم

کور بی او چشاکم لال با زوونم

نهال حشک بيم و باغ بی نهالم

رت بويت وی باغبو تا که بنالم

پيری و کوری درد کمی نی

ار و دولت برسی پيری غمی نی

پير بيمه کور بيمه دو تا دو تا مه

موزبرم د گزمه خيالم پا مه

رتم و ديم يه قور دو براره

دسشو د گردن يک چی عزيز خياره

رتم و ديم می کنن زمينی

دو زمين مينان دوس نازنينی

دوسکم دوس رنجنه اجرکت وا خدا با

رفبق ای لشت و دسه دال و قلا با

کجا رتن پيايو و همه ننجی سوارون

همه رتن د زمين چی نم نم بارون

رشتکه نو صيادم هه چنو رته د بن

تيرکه دکمو نيايه هه چنو من

تو رتی باغ دلم بی شوره زاری

نه گل دش چغر کشی نه من حصاری

غم اوما بی مهمونم بارون و لويام

بوسونی آو ياری کرد گريوه شويام

ماه نو دو پنجدری شعله کشيه

و گمونم دوسکه خومه سروم کشيه

هر چشی روزی سه دف تونه نه يينه

اوچشا ها کور بوان پيش پا نه يينه

يه نامه ايی د خين دل کردم قلم ريز

بيم کموتر بيارش يا چرخ بال تيز

ار بيارش کموتر نالش گرونه

مه ام بلبل بيارش شيرين زوونه

شو اوما تو اوما نالت سر ور آورت

دلکه پر حسرتم سيت پر در آورت

اسب اجل بياريت بکنيد سوارم

ای سفری که مه ميرم برگشت نی د کارم

 برف پيری گرفتم اما در دل جوونم

غم بی کسی سوزانده استخونم

چراغی داشتم که باش گشتم دره و بيابان

چراغم خاموش شد و موندم تو بيابان

ای بی برادری که داغت تو جونم

کور کرده چشمام و لال شده زبونم

نهال خشک شدم و باغ بی نهالم

بريد به باغبون بگيد تا کی بنالم؟

پيری و کوری ، درد کمی نيست

گر به ثروت برسی ، پيری غمی نيست

پير شدم  کور شدم کمرم دوتا (دولا) ئه

عصايی به دستم و بخيالم پاهامه

رفتم و و ديدم يه قبری که دو برادر

مثل عزيزی نورسيده دستاشون به گردن همديگر

رفتم و ديدم می کنند يک زمينی

به خاک می سپارند  در ان دوست نازنينی

دوستم رو رفيقی رنجونده جزاش رو بده خدا

اين رفيق ، جنازه اش به دست عقاب و کلاغا

کجا رفته اند آن همه مردان و سواران

همه رفتند تو زمين چون نم نم باران

رشته تازه صيدم چنان در بند مانده است

تير در کمانم ان چنان در مانده است

تو که رفتی باغ دلم شد شوره زاری

نه گلی توش روييد و نه ماند حصاری

غم اومد شد مهمونم بارون به لبهام

بوستانی آبياری کرد گريه شبهام

ماه نو ازون پنج دری شعله کشيده

فکر کنم دوستمه که بهم سر کشيده

هر چشمی که روزی سه بار تورو نبينه

اون چشم کور بشه که پيش پاشو نبينه

 نامه ای از خون دل نوشتم با قلم ريز

دادمش به کبوتر بياره يا باز شکار تيز

اگر که کبوتر بيارش صداش گرونه

می دمش بلبل بياره که شيرين زبونه

شب اومد و تب اومد و ناله ات سر برآورد

دل پر حسرتم برات پر در آورد

اسب اجل بياريد و من اون اسب رو سوارم

اين سفری که ميرم برگشتی نيست تو کارم

 سخون = استخوان

 رت بويت= بريد بگوييد

 موزبره = عصا

 گز مه = زير بغلم است

 قور = قبر ، گور

مينان = می گذارند 

 دال وقلا= لاشخور و کلاغ

 پنجدری= اتاق ۵ در

 قدم خير نام مقامی حماسی از موسيقی لری است که چهار ضربی و از جمله حماسی های قبيله ای است. زيرا قهرمان اصلی آن شير زنی بنام قدم خير از طايقه قلاوند يا قلاون (Qelawan) است . نوازندگان بومی بالاگریوه که آهنگ و شعر قدم خیر را در توصیف دلاوری های او سروده اند ، نام این مقام موسیقی لری را نیز بنام او قدم خیر نهاده اند. اصولا آهنگ های مقامی که بوسیله هنرمندان  و نوازندگان بومی منطقه میان کوه و بالاگریوه ساخته شده اند ،مانند اشعار هجایی یک نواخت نیستند، بلکه دارای ضربی آرام و کشش های کوتاه و بلند آوایی و موسیقیایی با بار احساسی قوی هستند که بعلت جاذبه های متغییرش ، شنونده را تحت تاثیر قرار می دهند بی آنکه نیازی به توجیه و توصیف باشند. این حالت از ویژگی های موسیقی میان کوه است زیرا مقام های حماسی دیگر نقاط لرستان دارای طنینی خشمگین و تند است (دایه دایه و مرشد خان). لذا آهنگ و ترانه قدم خیر هم دارای جاذبه های حسی موسیقیایی است و هم موضوعی و توصیفی ترانه ای. از این جهت گاه از قدم خیر در موسیقی لرستان بعنوان اسطوره ای از ایل و تبار لر نام برده اند.

طايفه قلاوند یا قلاون که قدم خیر نیز از این طایفه است ، يکی از طوايف مهم ديرکوند در جنوب خاوری لرستان در بخش الوار گرمسيری و بالاگريوه اند. حدود يک سده قبل ، يکی از غيور مردان قلاوند بنام «بزرگ» صاحب فرزندی بنام «قني» (Qani) شد که پس از بزرگ شدن و رشد کردن مبدل به مردی بسيار لايق و شجاع گردید و با صفاتی چون پردلی و بخشش بويژه مهمان نوازی زبانزد طايفه های ديگر شده و در ميان ايل و تبار خود نیز مردی سرشناس و برجسته گردید.

شادروان قنی (قندی) قلاوند، فرزند «بزرگ» که خانواده سرشناس «بزرگی ها» در لرستان و مناطق الوار گرمسيری منسوب به او هستند ، دارای چندين فرزند پسر و دختر گردید. از پسران ، بابا خان و عباس خان و از دختران «قدم خير» و« گوطلا» بيش از همه به دليل شجاعت و جنگاوری و دلاوری مشهور بودند.

قدم خير ، دختری زيبا و رشيد و دلاور و در جنگ های قبيله ای پشتيبان بی بديل برادران و طايفه خويش بود. چنانچه اگر گاهی برادران يا افراد قبيله اش در جنگی به محاصره در می آمدند ، اين قدم خير بود که به شهادت دوست و غريبه ، بدون ترس از آتش تفنگ و گلوله دشمن به سنگرنشينان قبيله خود نان و آب و فشنگ و سلاح می رسانيد. گاهی رفتار شجاعانه اين شير زن قلاوندی سبب می گرديد تا همه وظايف و ويژگی های زن بودن را فراموش کند .

در ابتدای دوره پهلوی زمانی که تازه نيروهای نظامی و ارتش به لرستان و منطقه الوار گرمسيری آمده بودند، ميان سربازان و برادران قدم خير مبارزه و جنگ در گرفت . قلاوندی ها مانع ورود نظاميان به منطقه خود شدند و قدم خير با برادران خود در اين جنگ همراه و هم رزم بود. يکبار نيز که برادرانش در محاصره نظاميان پهلوی بدون آب و فشنگ قرار گرفته بودند، اين قدم خير بود که سوار بر اسب و بدن هيچ ترسی مشک آب و قطار فشنگ را به سنگر برادران خود رسانده وآنان را نجات داد. سرانجام نيروهای دولتی بدليل کثرت عده و عده برنده جنگ شدند و بعد از چندی عباس خان کشته شد .

قدم خير  با پسر عموی پدرش ازدواج کرد و حاصل اين ازدواج پسری بود بنام «محمد خان» که ظاهرا هنوز در قيد حيات است. داستان جنگ قدم خير و طايفه اش با نيروهای دولتی حدود سال های ۱۳۰۸ تا ۱۳۱۰ خورشيدی( حدود ۷۵ سال پيش) اتفاق افتاده است . پس از درگذشت باباخان و عباس خان ، قدم خير نيز در غم و  اندوه برادرانش بيمار و نهايتا دارفانی را وداع گفت ، اما شرح دلاوری های اين شير زن قلاوندی در قالب موسيقی بسيار زيبای حماسی لری نه تنها بر اذهان تک تک مردم لرستان و مناطق همجوار بلکه در جای جای فرهنگ غنی لرستان و ايران باقی مانده و خواهد ماند.

و اما چند بيتی از ترانه لری «قدم خير»:

 قدم خير زنه د مينه ميشو

پشم ها بهر کنه و قم و خيشو

قدم خير دو هار ميا ميلش و جنگه

هفت تيری در پيچ سووش پر د شنگه

قدم خير دو هار ميا ميلش و قيه

تفنگچی در ميدونش خوشی نه ييه

کولائی سيت بونم د شاخ پينه

چشياکت و نازکی افتو نه وينه

قدم خير يا جون خوت يا جون بووت

واکنی هفت تيرته و پيچ سووت

 قدم خير قدم ميزنه در بين گله ميشان

شير وپشم تقسيم می کنه به قوم و خويشان

قدم خير از اون پايين مياد ميلش به جنگه

هفت تيری در پيچ سربندش پر از فشنگه

قدم خير از اون پايين مياد ميلش به جنگه

تفنگچی تو ميدونش روی خوش نبينه

سايبانی برات ببندم از شاخه های پونه

تا چشمات از نازکی آفتاب نبينه

قدم خير به جون خودت و به جون بابات

باز کن هفت تيرت رو از پيچ سر بندات   

 دالکه (مادر)

 دالکه يقينا محبوبترين ترانه ، نغمه يا آهنگ لری است که به لحاظ مخاطب بسيار بسيارعزيز و گرانبهايش هر لری در طول زندگی و حياتش بارها و بارها آن را در خلوت و به ياد وسپاس از مادر خود زمزمه  کرده و خوانده و می خواند و خواهد خواند.

 متن لری ترانه دالکه

 ترجمه

 دالکه دا نازارم ای فرشته آسمونی

گوتنه که زير پاته او بهشته جاودونی

نمی ام و دار دونيا يه تاری د گيس اسبيت

ار د مه تو جوو بحايی جون شيرينم ميیم سيت

دالکه دا نازارم ای فرشته آسمونی

گوتنه که زير پاته او بهشت جاودونی

چنی شوياکه نوحووفتی نشسی و پا گووارم

دالکم چشيات هم آسمونو هم آسارم

ار که سوزم و ار که گرمم

گرمی دسه تو دارم

تو اوفتو لو بونم وا تو خوشه روزگارم

چنی شوياکه نوحوفتی نشسی و پا گووارم

دالکم چشياته آسمونو هم آسارم

ار که سوزم و بهارم هر چه دارم د تو دارم

تو اوفتو لو بونم وا تو خوشه روزگارم

دالکه دا نازارم ای فرشته آسمونی

گوتنه که زير پاته او بهشت جاودونی

مادر، مادر نازنينم ، ای فرشته آسمونی

گويند که زير پاته اون بهشته جاودانی

يه تار سفيدت را به تموم دنيا نميدم

اگر تو ازم جون بخواهی جون شيرينم رو برات ميدم

مادر، مادر نازنينم ،ای فرشته آسمونی

گويند که زير پاته اون بهشته جاودانی

چه شبها که نخوابيدی و نشستی پای گهواره ام

مادرم چشمان تو هم آسمون و هم ستاره ام

اگر که سبزم و اگر گرمم

گرمی دست تو را دارم ( همه چيز رااز تو دارم)

تو خورشيد لب بام منی و با تو شاده روزگارم

چه شبها که نخوابيدی و نشستی پای گهواره ام

مادرم چشمان تو هم آسمون و هم ستاره ام

اگر سبزم يا که بهارم هرچه دارم از تو دارم

تو خورشيد لب بام منی وبا تو خوشه روزگارم

 متن ترانه های زيبای منسوخ و فراموش شده لری

 بسياری از ترانه های زيبای لری  و لکی لرستان بدليل قهر و قطع ارتباط فرهنگی و تاريخی برخی ازجوانان لر با پيشينه فرهنگی خود و به تعبيری موج رو به گسترش فرهنگ گريزی بخشی از نسل جوان لرستان از زبان و فرهنگ لری و باطبع آن عدم استقبال آنان از اين ترانه ها و همچنين بی توجهی يا کم توجهی برخی از والدين ، متوليان امور فرهنگی و بالاخره تهاجم فرهنگ های غير بومی بمرور زمان از بين رفته ومنسوخ شده و بکلی فراموش شده اند . متاسفانه برخی ديگر از ترانه  و آهنگ های لری نيز به دلائل گفته شده در صف و نوبت فراموشی اند.

چهار ترانه حنيفه ، شکر ، گرجی و زلفی از جمله ترانه های فراموش شده زيبای لری اند که بخشی از متن و ترجمه اشعار آنها بشرح زير می باشد:

۱- ترانه لری  فراموش شده حنيفه

 متن لری ترانه حنيفه

 ترجمه

 عزيز جانکم شيرين حنيفه

بو بچيم اره سيل خليفه

دوسکه دلسوزم ايمانکه دينم

دنيا و گوشه چميلت می ينم

وسا چترکت گشتی بکم خوا

شايت جهنم بونيه نهام آو

ودر مالکت گری بنيشم

ار لم بپرسن بوشم درويشم

 عزيز جانم ای شيرين حنيفه

بیا تا بريم به تماشای روستای خليفه

ای دوست دلسوزم ای ايمان و دينم

دنيا را به گوشه چشمات نمی دم

در سايه زلفت گشته و دمی کنم خواب

شايد جايم جهنم باشد و پيش رويم آب

بدر خانه ات لحظه ای نشینم

گرم پرسند گويم که درويشم

 اصطلاحات ترانه حنيفه

حنيفه = نام زنان که در قديم در لرستان بیشتر متداول بود.

خليفه = نام روستائی واقع در غرب لرستان است.

۲-  متن ترانه لری فراموش شده گرجی

 متن لری ترانه گرجی

 ترجمه

 گرجی نيم گرجی گرجی باونم

له چه توريايه هردک چووانم

خوشال و کری و مال تو

گرگر ماچ نوم چميل تو

گرجی نيم گرجی دت ...

سرون کج بسته يخه کت دريا

 گرجی نيم گرجی تو خانمان منی

برای چی قهر کردی ای توکه چشمان منی

خوشا بحال پسری که می آيد به منزل تو

دم بدم بوسه می زند به چشمان تو

گرجی نيم گرجی دختر...

(تو که)سربند کج بسته ای و يقه کتت را دريده ای

 اصطلاحات ترانه گرجی

گرجی = نام دختر وبرگرفته از واژه گرج (Gorj) به معنی انسان بلند قد، شاداب و رشيد

توريا ( Torya) = به معنی قهر کردن است . می گویند ريشه آن برگرفته از نام «تور» (يکی از سه پسر فريدون) می باشد که از ايران قهر کرده و رفت. برخی نیز رفتن تور پسر فريدون از ايران را منشا بوجود امدن واژه اروپائی « تور» (Tourو مشتقاتش چون توريست) به معنای مسافرت و سير و سفر می دانند. در هر حال واژه توريدن (بر وزن شوريدن) در برهان قاطع به معنی دور شدن و يک سو رفتن آمده است.

 3- ترانه لری فراموش شده زلفی زلفی

 متن لری ترانه زلفی زلفی

 ترجمه

 آی زلفی زلفی زلفی زلفانکم

چو سی زلف سی عاموزا جانکم

هونه قرمدای کردی کواوم

روز قيامت بدای جووم

روز قيامت زلفی زلفانکم

فدای چووانت عاموزا جانکم

آی زلفی زلفی زلفی زلفانکم

چو سی برم سی دته دلفانکم

 آهای زلفی زلفی زلفی من

چشم سياه ،زلف سياه ای عموزاده عزيزمن

اينقدر قر نده کردی کبابم

روز قيامت بايد بدی جوابم

روز قيامت زلفی زلفیانم

فدای چشمات بشم عموزاده جانم

ای زلفی زلفی زلفانيم

چشم سيه ابرو سياه ای دختر دلفانيم

۴-  متن ترانه لری فراموش شده شکر(Shakar)

 متن لری ترانه شکر

 ترجمه

 جفتی بازون ژمال پتی

پرده عاشقی ديونم کردی

شلم شلکتم چشم ها د خواو

يا پياله چای يا جومی برف آو

شکر شکره و شکر شيری

آو د سماور چای د قوری

آو گاماسيو سر چشمش بيونه

هل د باروسم جوهال د گيونه

شلم شکتم له دير هاتمه

له پر جايکت گيژار هاتمه

 جفتی بازوبند بر دست خالی داری

پرده عاشقی و منو ديوونه کردی

لنگان و خسته ام چشمام رفته به خواب

يا پياله چای يا جامی از آب برف

شکر شکرا و شيرين تر از شکری

همه چيز اماده آب تو سماور چای تو قوری

آب گاماسيو سرچشمه اش بيون است

هل در بارستم و جوان در گيون زندگی ميکنند

لنگان و خسته ام از راه دور اومدم

گيج و منگ به جايگاهت پا می نهم

 اصطلاحات ترانه شکر

گاماسيو (Gamasiow) = «گاماسياب»  یا «گاماسی آب» برگرفته از سه کلمه گا (گاو)  ماس (ماهی ) و آب سرچشمه اصلی رودخانه سیمره و کرخه می باشد . دلیل نام گذاری آن تصاویر حک شده گاو(گا) ماهی(ماس) بر کوه چهل نابالغان در چشمه کاظم سرچشمه این رودخانه واقع در ارتفاعات گرین است . برخی نیز با استناد به ادامه مسیر گاماسیو در رودخانه قره سو ( قره = سیاه  ، سو = آب در زبان ترکی ) از یک سو و وجود املاح آهکی بسیار در این رودخانه (عنصر عمده سیاه شدن اشیا از جمله سنگ های این رودخانه در مسیر حرکت )گاماسیو  را به معنی رودخانه آب سیاه یا همان قره سو می دانند ، در هر صورت گاماسیو یکی از رودخانه های مهم منطقه است که ‌ از چشمه‌هاي‌ آهكي‌ واقع‌ در 21 كيلومتري‌ جنوب‌ شرقي‌ شهرستان نهاوند از دامنه‌هاي‌ شمالي‌ ارتفاعات‌ گرين‌ به‌ نام‌ سراب‌ گاماسياب‌ سرچشمه‌ مي‌ گيرد و پس‌ از طي‌ چند كيلومتر در نواحي‌ كوهستاني‌ وارد دشت‌ مي‌ شود ودر وسط‌ دشت‌ نهاوند در جهت‌ جنوب‌ شرقي‌ - شمال‌ غربي‌ جاري‌ مي‌ شود . تمام‌ رودخانه‌هاي‌ منطقه‌ و هم‌چنين‌ رودخانه‌هاي‌ خرم‌ آباد ملاير ، قلقل‌ رود تويسركان‌ و خرم‌ رود بخش‌اسدآباد به‌ اين‌ رودخانه‌ مي‌ ريزند . ‌ اين‌ رودخانه‌ بعد از خارج‌ شدن‌ از نهاوند از جنوب‌ كنگاور و صحنه‌ مي‌ گذرد و در اراضي‌ بيستون‌ با رودخانه‌ دينور يكي‌ مي‌ شود و در نهايت‌ به‌ رودخانه‌ي‌ قره‌سو مي‌ ريزد . رود گاماسیاب درادامه مسیر خود بسوی کرخه وخلیج فارس ،در  منطقه اطراف خرم‌آباد به‌ نام‌ سيمره‌ شناخته‌ مي‌ شود و كليه‌ي‌ رودخانه‌هاي‌ شرقي‌ كبيركوه‌ و تمام‌ رودخانه‌هاي‌ لرستان‌ به‌ آن‌مي‌ پيوندد‌. بنا بر شواهد تاريخی ،بسياری از تمدن های کهن و اوليه ایرانی در حاشيه اين رودخانه شکل گرفته است.

شل (shal) = لنگ و کسی که پایش می لنگد ، همچنین کلمه شلال (Shelal) = (با فعل بییه یا کشییه)به معنی دراز شدن وخوابیدن روی زمین، یا واژه شل پسه (Shel Peseh) = متلاشی شدن چیزی یا پاره شدن پارچه ای را گویند. 

شکت (Shakat) = خسته . شکتی = خستگی . شکت بیر کرده = خستگی از تن بیرون کرده.

بيون - باروسم- گيون = جملگی نام مکان های مختلفی در لرستان می باشند.