لُرِسّو(لرستان)
فرهنگ،هنر،شعر ،داستان، تاريخ ، فیلم ، ویدئو کلیپ و موسیقی لری  

طایفه های لرستان‏

(به نقل از مجله ارمغان آذر ۱۳۴۱)

محمد مهران

      دوست دانشمند آقای وحیدزاده- نسیم دستگردی صاحب امتیاز و نگارنده‏ نامهء نفیس ماهانه ادبی «ارمغان» که آثار پدر مرحوم خود (استاد عالیقدر شادروان‏ وحید دستگردی طاب اله رمسه الشریف) از جملهء مجله گرانمایه ارمغان را زنده‏ نگهداشته و به نشر آن‏که تاحال سی و یکمین دوره را طی چهل و اندی سال تأسیس‏ طی می کند همت گماشته از من مقالتی راجع به لرستان و ایل ها و طوائف آن باعتبار آنکه پدرم‏ (مرحوم صادق بروجردی) از آن سامان برخاسته و بنده نیز روی حب مسقط الرأس آبائی تحمیل تحقیقاتی در این زمینه کرده باشم خواسته و امر به تدارک و تقدیم آن فرموده‏اند مگر مورد مطالعه و استفاده ارباب دانش قرار گیرد و خوانندگان‏ گرامی ارمغان را بهره‏ای حاصل شود.

      بنابراین دستور ایشان را اطاعت نمودم و تا آنجا که از حوصلهء نامه با ارزش‏ ارمغان و وقت شریف خوانندگان خارج نباشد به توجیه و تبیین آن پرداختم امیدوار است علم و اطلاع بیشتری به وضع و جمعیت عده‏ای از هموطنان عزیز ما بدست آید.

        لرستان۱ در مغرب ایران واقع و از طرف شمال به خاک کرمانشاهان و خزل‏ و نهاوند و بروجرد و سیلاخور تا چهارلنگ بختیاری و از سمت مشرق به کوه های‏ بختیاری چهارلنگ و هشت‏لنگ و از طرف جنوب به خوزستان و از جانب مغرب‏ به کرمانشاهان محدود می شود.

      لرستان را ازنظر سکوت لرها میتوان بدو قسمت که بواسطهء کبیر کوه‏ (کَوَر) از هم جدا می شوند تقسیم کرد:

  • ۱پیشکوه با نسبت سه پنجم
  • ۲پشتکوه با نسبت دو پنجم

۱- پیشکوه

       شهر خرم‏آباد در فطعه پیشکوه و تقریبا مرکز آن قرار دارد و قلعه فلک الافلاک که در ضلع شرقی شهر روی قطعه سنگی واقع و از بناهای اتابکان لرستان است‏ و گویند قلعه مزبور در زمان حکومت ظل السلطان (دوران قاجاریه) خراب و منهدم‏ گردیده و تعمیر و ساختمان مجدد آن مرهون عصر پهلوی می باشد.

       خرم‏آباد در ۵۵۳ کیلومتری جنوب غربی طهران واقع ، طول جغرافیائی ۴۸ درجه و ۲۱دقیقه و عرض ۳۳ درجه و ۳۲ دقیقه اختلاف ساعت با طهران ۱۲ دقیقه‏ و ۱۸ ثانیه مقدم است یعنی ۱۲ طهران مساوی است با ۱۱ و ۴۷ دقیقه و ۴۲ ثانیه‏ خرم‏آباد. ۲

طوایف پیشکوه

     طوائف عمده عبارتند از بالاگریوه - سلسله – دلفان – طرحان چگنی

 طوایف بالاگریوه

که به هفت تیره منقسم میشوند:

  • ۱- بیرانوند
  • ۲- دالوند
  • ۳- قاید رحمت
  • ۴- سگوند
  • ۵- پایی
  • ۶- جودکی
  • ۷- دیر کوند یادیریکوند

  • ۱- بیرانوند - حدود دوازده هزار خانوار و از بزرگ ترین تیره‏های لرستان‏ می باشد ییلاق آنها «هرو» معروف به هروی پرانوند و قشلاق شان پشتکوه است.
  • ۲- دالوند - قریب هشت صد خانوار محل آنها هروی دالوند است سابقا ییلاق و قشلاق می کردند ولی سالها است در محل خود سکونت اختیار کرده و زمستان در ده و تابستان در چادر بسر می برند جمعیت آنها سابقا زیادتر بوده‏ ولی بواسطهء تعدیاتی که بآنها وارد آمد عده‏ای به دهات سیلاخور کوچ کردند.
  • ۳- قاید رحمت - عده آنها قریب شش صد خانوار بوده ولی چندی متفرق‏ و بدهات سیلاخور هجرت کردند تا حصول امنیت دوباره جمع و در محل ییلاق‏ خود که معروف به هروی قاید رحمت است در خانه‏هائی که تدارک کرده‏اند سکونت‏ و تابستان را در زیر چادر به سر می برند.
  • ۴- سگوند - عده آنها حدود شش هزار خانوار و به دو جوقه «رحیمخانی» و «عالیخانی» تقسیم می شوند و باهم اختلاف دارند املاک شان از طایفه ساکی بوده‏ و ظاهرا غصب کرده‏اند ییلاق شان -و بستان- ازنا- خیار کل- کرت و کیان می باشد قشلاق شان صحرای کرر و دزفول و اطراف رود کرخه و خاک پشتکوه است ولی‏ ملکی در گرمسیر ندارند و برای علف‏چر بیابان گردی می کنند و چندی است که‏ سکوند عالیخانی به خوزستان و پشتکوه نمی روند و در بلوک جنوبی خرم‏آباد و کنار رود کشکان را برای خود قشلاق قرار داده‏اند.
  • ۵- پاپی- که قریب یک هزار خانوار می باشند ییلاق شان طرف شرقی لرستان‏ و در جوار بختیاری است املاک شان گرچه خوش آب ‏و هوا است لیکن بواسطه‏ کمی زمین زراعت قلیلی دارند و قشلاق شان نزدیک و در خاک دیرکوند می روند به همین نام است سکونت داشته و به قشلاق نمی روند و با بختیاری‏ها خلطه و آمیزش و وصلت دارند جنگل های پایی درخت های انگور و انار و انجیر زیادی دارد و مردمش‏ با اینکه نسبت بسایر طوایف لرستان کمتر به شهر مراوده دارند اغلب با هوش و فراست هستند.
  • ۶-جودکی- تقریبا یک هزار خانوار می شوند ییلاق شان (چمشک) و (آب‏ سرد) و (آدآباد) و (قلعه نصیر) که در مرکز جنوب پیشکوه واقع است می باشد قشلاق شان جایدر محل قشلاقی سابق حسنوند و متصل بمحل ییلاقی آنها است.
  • ۷- دیر کوند - این طایفه سه تیره‏اند بهاروند – قلاوند - زنیل‏وند.
  • الف- بهاروند - متجاوز از دو هزار خانوارند ییلاق آنها قسمت شرقی لرستان‏ از قبیل کرکی و سگزه قشلاق آنها حدود آب زال تا نزدیکی قیلاب است‏ ( قیلاب از دهستان های بخش اندیمشک و درباختر رودخانه دز و جنوب دهستان‏ سگزه قرار دارد) ییلاق آنها بیشتر کوهستان و اراضی زراعتی کم دارد بنابراین‏ عده‏ای از این طایفه در بلوک خرم‏آباد زراعت می نمایند.
  • ب-قلاوند - قریب ۸۰۰ خانوار و در جنوب شرقی لرستان (هم خاک با بهاروند و پاپی) سکونت دارند قشلاق شان هم قیلاب از خاک لرستان که تا دزفول‏ حدود ۶ الی ۷ فرسخ فاصله دارد و در نتیجه ییلاق و قشلاق شان متصل بهم می باشد و در ییلاق و قشلاق درخت انگور و انجیر و انار جنگلی دارا می باشند.
  • ج-زنیل وند - قریب ۲۰۰ خانور و ملک آنها (ماژین) در سواحل رود صمیره دامنه کبیرکوه (کَوَر) واقع است ییلاق و قشلاق شان در یک محل ولی گرمسیر و کم زراعت است و صیمره که محل مرغوب و حاصل خیز است وصل به خاک آنها و مورد استفاده می باشد.

      صیمره خالصه دولتی بوده و والی پشتکوه آنرا خریداری و به میر صید محمد خان‏۳ سرکرده آنها واگذار نموده که در آنجا زراعت می کنند توضیح آنکه‏ میرهای دیر کوند از بنی عباس و سرکرده و رئیس دیرکوند بوده ولی مدتها است‏ طایفه دیرکوند (بهاروند و قلاوند و زنیل‏وند) به آنها اعتنائی نداشته و تمکین‏ نمی کنند و آنها نیز که در حدود ۴۰۰ خانوار می باشند جداگانه برای خود زندگانی‏ می نمایند.

طوایف سلسله

   که به هشت تیره متقسم میشوند:

  • ۱- حسنوند
  • ۲-یوسف وند
  • ۳-کولیوند
  • ۴-کرمعلی
  • ۵- فلک الدین
  • ۶- امیر
  • ۷- قلائی
  • ۸- رشنو نصر اللّه خانی

 

  • ۱- حسنوند- این تیره از طایفه سلسله قریب هشت هزار خانوارند ییلاق‏ آنها شرقی جله الیشتر (بهترین جلگه و اراضی لرستان) و قشلاق شان حوالی جایدر است و ملک آن متعلق به خودشان است و چون مدتی است که خوانین و کشاورزان در ییلاق مساکنی را ساخته و در دهات می گذرانند و آنهائی که این توفیق را نیافته‏اند تا حدود رباط و بلوک شمالی خرم‏آباد پیشرفته و رفتن به گرمسیر قدیم خود را موقوف‏ ساخته‏اند.
  • ۲- یوسف‏وند- این تیره در سابق دو هزار خانوار بوده‏اند ولی بعلت تعدیات‏ بدهات نهاوند و کرمانشاهان متفرق شده و فعلا بیش از هزار خانوار آنها باقی‏ نمانده است ییلاق شان در مرکز الیشتر که بهترین اراضی آن حدود است می باشد و قشلاق شان کنار رود صیمره این جماعت هم مثل حسنوندها و کولیوندها صاحب‏ ملک و محل مخصوص بوده لیکن چند سال است مساکنی در دهکده‏های خود ساخته‏ و به گرمسیر نمی روند.
  • ۳- کولیوند- سابقا متجاوز از سه هزار خانوار بوده‏اند و نیم قرن است‏ که بواسطه تعدیات اغلب متفرق و در نهاوند و خزل و کرمانشاهان بزندگانی نوینی عادت کرده‏اند و فعلا در محل بیش از دوهزار خانوار باقی نمانده‏اند –ییلاق شان غربی‏ الیشتر و قشلاق شان سواحل رود صیمره می باشد که در آنجا مالک بوده و چون در ییلاق‏ خود خانه ساخته‏اند دیگر بقشلاق نمی روند و عدهء قلیلی با اینکه محل گرمسیر خود را فروخته و از دست داده‏اند به طرهان می روند.
  • ۴- کرمعلی- سابق قریب یک هزار خانوار بوده‏اند ولی تدریجا اکثر آنها به کرمانشاهان و نهاوند و خزل متفرق شده ییلاق شان غربی جلگه خاوه و قشلاق آنها حدود طرهان و کنار رود صیمره می باشد و چون چندی است سکونت در ییلاق پیدا کرده کمتر به قشلاق می روند.
  • ۵- فلک الدین - تعداد آنها هشت صد خانوار ولی غالبا متفرق شده‏اند ییلاق شان غربی خاوه و قشلاق شان طرهان و چون غالبا تخت قاپو شده‏اند کمتر به گرمسیر می روند.

        توضیح آنکه در محل سکونت تیره فلک الدین آب معدنی بسیار سرد و خوش‏ طعم و گوارا و محلل وجود دارد که در جهان ممتاز و قابل استفاده است این چشمه‏ دارای یک سنگ آب و مشهور بآب دوغ و تا شهر نهاوند چهار فرسخ فاصله دارد وجه تسمیهء آن اینست که چون در چشمه خاک بریزند عوض اینکه گل‏آلود شود مقداری جوشیده و برنگ دوغ در میآید یعنی سفید رنگ می شود زیرا گاز زیادی‏ دارد و جز ساکنین محل کسی بآن توجه ندارد.

  • ۶- تیرهء امیر- فقط دویست خانوار و در الیشتر و چکنی ملک و آب دارند و آنهائی که در الیشتر اقامت دارند و اکثریت با آنها است در چکنی به قشلاق می روند. در ملک این جماعت که در شمال‏شرقی الیشتر واقع است آثار شهر خرابی از جمله‏ برج و بار و وجود دارد که مشهور به شهر سلطان شرق است و در آن سکه‏های صفویه‏ و ما قبل آن و سنگ های قیمتی یافت می شود و همدانی ها در آنجا طلاشوئی می کنند وبنظر می رسد در صورت توجه بیشتر اشیاء عتیق و نفیس برای ضبط در موزه زیاد بدست آید.
  • ۷-  تیرهء قلائی- این تیره نیز قریب دویست خانوار می شوند ملک زراعتی‏ آنها در جنوب الیشتر کنار رود کاکا رضا است و قشلاق و ییلاق شان در همین‏ محل است.

        در این محل جنگلی وجود دارد که در آن یک قسم درختی است که از عجایب‏ خلقت و طبیعت می باشد و این درخت چند نوع ثمر می دهد که یکی از اثمار آن‏ میوه‏ای است از فندق کمی درشت‏تر-کلاهکی دارد -رنگش مشابه سنگ یشم و وقتی بهار را بگذارند حال سنگ را پیدا کرده و متحجر می شود اثمار دیگر آن : بلوط - جفت – مازو – قلقاف - گزانگبین صمغ و غیره می باشد و اقتضا دارد نسبت بآن‏ تحقیقات علمی و شیمیائی بعمل آید و مورد استفاده قرار گیرد.

  • ۸-  رشنو نصر اللّه خانی- مرکب از چهل خانوار و اکنون متفرق و با تیرهء حسنوند مخلوط و ظاهرا از این تیره نام و نشانی نیست.
طوایف دلفان

مرکب از پنج عشیره اند :

  • ۱-  کاکاوند
  • ۲– مومیوند
  • ۳– ایوتیوند
  • ۴- اولاد قباد
  • ۵- پیچیوند

 

  • ۱- کاکاوند- قریب هشت هزار خانوار ییلاق آنها (دار امرود) متصل به خاک‏ هرسین و کرمانشاهان و قشلاق آنها محل طرهان است و تعدادی از آنها نیز در شهر بروجرد ساکن و ترک مسکن اصلی خود را نموده‏اند.
  • ۲- مومیوند- که بدو تیره تقسیم شده‏اند: الف - مومیوند میربیگی  ب - مومیوند نور علی.
  • الف - تیرهء میربیگی- نزدیک به سه هزار خانوار ییلاق شان لاغری و حسن کاویار و قشلاق شان تشکن و کوهدشت طرهان است و کمی از آنان تخت قاپو شده‏اند.
  • ب - تیرهء نور علی- متجاوز از یک هزار و پانصد خانوار ییلاق آنها دم باغ و چشمه کبود و قشلاق آنها کوهدشت طرهان است و مانند تیرهء میربیگی همگی آنها در یک جا سکونت اختیار نکرده‏اند.
  • ۳- ایوتیوند - سابقا طایفهء بزرگی بوه و متفرق گردیده‏اند اکنون ۱۵۰۰ خانوار از آنها باقی و محل آنها از حیث ییلاق کوه سرکشتی و دیته‏رود و از حیث‏ قشلاق خاک طرهان کنار رود صیمره است.
  • ۴-  اولاد قباد- قریب ۶۰۰ خانوار ییلاق و قشلاق آنها جنب طایفه ایوتیوند است و باهم آمیزش و اختلاط زیاد دارند.
  • ۵- طایفه پیچیوند - که از سه تیرهء پیرزار خانی و یحیی بیگی و صفر خانی‏ مرکب شده‏اند بشرح زیر:
  • الف و ب - تیرهء پیرزاد خانی و یحیی بیگی- جمعا قریب سی صد خانوار- جزء دلفان و در کنار رود صیمره مقابل هیلان سکونت دارند و رفتن به ییلاق را ترک نموده‏اند.
  • ج - تیرهء صفر خانی- نزدکی به دویست خانوار در ضلع غربی پیشکوه وصل‏ به خاک پشتکوه سکونت داشته و از رود صیمره استفاده می کنند و محل آنها گرمسیر است و در همان محل ییلاق و قشلاق می کنند.
طوایف طرهان

      طوائف طرهان در غربی پیشکوه که تا اندازه‏ای گرمسیر است و دارای اراضی‏ و جنگل های متعددی می باشد زندگانی می نمایند عمدهء آن (طرهان) و (رومشکان) و (کوهدشت) و (مادیان‏رود) و (کل‏کل) و (میشان) است و کلیه اراضی طرهان بالنسبه به سایر نقاط ییلاقی لرستان کم آب و نامرغوب است و ساکنین مقیم طرهان حدود پانزده هزار خانوار و مشتمل بر:

     امرائیسوری -کورانی آزادبخت -آدینه‏وند –زرونی –رماوند – گیراوند -چواری بوالیزیوه‏دار و رومیانی است و ییلاق و قشلاق شان در خاک‏ خودشان است جز تیرهء چواری و بوالی که ملک این دو در ییلاق پشت تنگ گاو شمار فیما بین طوائف سلسله و دلفان است و قشلاق شان همان محل طرهان می باشد.

طوائف چکنی

        این طائفه دارای دو تیره طهماسب خانی و حاتم خانی بوده و قریب ۱۵۰۰ خانوار می باشند محل آنها جنوب غربی شهر خرم‏آباد که ابتدای خاک شان تا شهر دو فسخ است - ملک و محل آنها از حیث اراضی و زراعت و مرتع و آب جنگل و ییلاق و قشلاق از غالب نقاط لرستان جالب تر و پربرکت است.

سایر طوایف پیشکوه

برای آنکه قسمتی ولو کوچک باشد ناگفته نماند بذکر آنها نیز مبادرت‏ می ورزیم:

  • ۱- طائفه سیراوند - قریب هشتاد خانوار محل آنها نشکن و متصل به خاک‏ چگنی است.
  • ۲- طایفه طولایی - نزدیک به شصت خانوار که ملک و محل معینی ندارند قسمتی در پشتکوه و بعضی در میان طائفه سیکوند رحمیخانی و عده‏ای در بلوک خرم‏آباد سکونت دارند و خلاصه متفرق و مخلوط با دیگران هستند.
  • ۳- طائفه دمیانی - چون در سابق خوانین پرانوند ملک آنها را غصب و ضبط کرده‏اند قسمتی از این طائفه در زمین‏های در زمین‏های خالصهء بلوک خرم‏آباد زراعت می کنند و قسمت دیگر جزء طرهان (قریب ۶۰ خانوار) و خلاصه پراکنده می باشند.
  • ۴- طائفه رُکرُک -قریب ۱۰۰ خانوار می باشند و چون ملک جزئی در خاک‏ چگنی داشته و کفایت آنها را نمی کرد در املاک اربابی حوالی خرم‏آباد هم زراعت‏ می کردند ولی چند سال است که با طائفه سگوند رحیمخانی مخلوط و در حقیقت جزء آن طائفه بشمار می روند.
  • ۵-  طائفه رشنو میرزا جعفری -که طائفه کوچکی هستند و متفرق در شهر خرم‏آباد و بلوک آن و سیلاخور میان طوائف دیگر لرستان می باشند.
۲-پشتکوه

     چنانچه قبلا اشاره شد از حیث خاک پیشکوه با نسبت سه پنجم و پشتکوه با نسبت‏ دو پنجم می باشد ولی از حیث جمعیت تعداد لرهای پشتکوه به مراتب بیشتر از لرهای‏ پیشکوه است زیرا بعلت عدم امنیت و تاخت و تاز خوانین و تجاوز لرهای پیشکوه‏ به یکدیگر بمرور و دهور عدهء زیادی از لرهای پیشکوه به پشتکوه رفته و در آنجا اقامت گزیده‏اند و باین دلیل با کمی خاک پشتکوه جمعیت آنها فزونی یافته است‏ ولی آب و خاک پشتکوه بخوبی پیشکوه نیست مع الوصف محلی است وسیع و دارای‏ جلگه‏ها و اراضی و جنگل ها و ییلاق و قشلاق است و در ادوار گذشته همیشه امنیت‏ پشتکوه بهتر از پیشکوه تأمین بوده و با این وصف بواسطه کمی آب و خاک سابقا عده‏ای‏ از لرها به خاک همسایه رفته در آنجا متوطن و باعث آبادی آنجا شده‏اند.

      به هرحال جمعیت لرهای پشتکوه به پنجاه هزار خانوار بالغ و در سمت غربی و ماوراء کبیرکوه (کَوَر) متصل به کرمانشاهان و خوزستان زندگانی می کنند و کشاورزان و حشم‏داران آن ملایم تر از کشاورزان و حشم‏داران پیشکوه می باشند.

     طوائف عمده لرهای پشتکوه عبارتند از: کُرد – مهکی - ملک شاهی -دیناروند- تائدخورده- میش خاص - چتال - هنی‏ منی – بدرهء  – ارکوازی - احمد قال - چرداولی - سلهورزی – زروش – بوالی - خزل‏ طولابی.

      سابقا والی پشت‏کوه در محلی خوش هوا که دارای جلگه وسیعی در دامنه‏ کبیر کوه (کَوَر) موسوم به (ده بالا) یا (حسین‏آباد) که هر دو اسم مخصوص یک محل است‏ ییلاق می کرده و قشلاق او در امیرآباد و گنجیال جم و کاوی که هریک چند فرسخی‏ از هم فاصله دارند بوده است و بعضی از سالها دهلران می رفته است ولی اکنون و از زمان سلطنت اعلیحضرت فقید رضا شاه کبیر اصول خانخانی و ملوک الطوائفی از میان رفته و مردمی که سابقا تحت رقیت و بندگی چند نفر به تجاوز و تعدی به یکدیگر بر خلاف میل قلبی و مرام و مسلک خود می پرداختند بکار زراعت و حشم داری مشغول‏ و طغیان و عصیانی در منطقه لرستان نداشته و ندارند.

       پی نوشت ها

  • ۱لرستان در دورهء قاجاریه یکی از ولایات ایران و والی آن در بر وجود اقامت‏ داشت و بعدا در قانون تقسیمات کشور مصوب ۱۶ آبانماه ۱۳۱۶ بروجرد و خرم‏آباد هردو جزء شهرستان‏های تابعه استان ششم (خوزستان) تعیین شدند و اخیرا دولت‏ لرستان را به فرمانداری کل تبدیل کرده است.
  • ۲-  به صفحهء ۱۳۹ و ۱۴۰ مجلد ششم فرهنگ جغرافیائی ایران مراجعه شود.
  • ۳-  میر مخفف امیر  بمعنای حاکم و فرمانرا و سردار است و در میر آب و میراخور هم آمده و به معنای رئیس آب و بزرگ آخور و مهتر آمده است و اما صید در لغت‏ بمعنای شکار است و یا جانوری که شکار میشود و اگر با صاد مکسور و یا مفتوح و یاء مشدد مکسور خوانیم جز محرف سید با سین لغت دیگری نمی تواند باشد که آنهم‏ به معنای بزرگ و سردار و آقا و پیشوا می آید و بربنده کاملا مفهوم و معنای صید باصاد که لرهای بنی العباس بخود لقب داده‏اند معلوم نگردید.


موضوعات مرتبط: 31-ایل و طایفه های لُرستان
[ ] [ ] [ لُرِسّو ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

وبلاگ حاضر هدیه ای فرهنگی است با برگ هایی از دفتر تمرین مشق زبان لری نویسنده فارس زبانی که در اسفندماه سال 1384 بمناسبت تولد همسرش به نشانه ارادت و تشكر و تقدير از یار و یاور و همسر لرستانی اش و با عشق به یادگیری و درک ریشه های فرهنگ ، ادب ، اخلاق و زبان و ادبیات لري وی و در حد توان و بضاعت در راه حفظ ، تقویت و اشاعه زبان ، موسیقی و فرهنگ غنی لرستان و بالاخره ادای دِینِ خود به این سرزمین شکل گرفته است.
امکانات وب



در لُرسّو
در اينترنت
تماس با ما Online User