لُرِسّو(لرستان)
فرهنگ،هنر،شعر ،داستان، تاريخ ، فیلم ، ویدئو کلیپ و موسیقی لری  


طایفه های لرستان‏

(به نقل از مجله ارمغان آذر ۱۳۴۱)

محمد مهران

      دوست دانشمند آقای وحیدزاده- نسیم دستگردی صاحب امتیاز و نگارنده‏ نامهء نفیس ماهانه ادبی «ارمغان» که آثار پدر مرحوم خود (استاد عالیقدر شادروان‏ وحید دستگردی طاب اله رمسه الشریف) از جملهء مجله گرانمایه ارمغان را زنده‏ نگهداشته و به نشر آن‏که تاحال سی و یکمین دوره را طی چهل و اندی سال تأسیس‏ طی می کند همت گماشته از من مقالتی راجع به لرستان و ایل ها و طوائف آن باعتبار آنکه پدرم‏ (مرحوم صادق بروجردی) از آن سامان برخاسته و بنده نیز روی حب مسقط الرأس آبائی تحمیل تحقیقاتی در این زمینه کرده باشم خواسته و امر به تدارک و تقدیم آن فرموده‏اند مگر مورد مطالعه و استفاده ارباب دانش قرار گیرد و خوانندگان‏ گرامی ارمغان را بهره‏ای حاصل شود.

      بنابراین دستور ایشان را اطاعت نمودم و تا آنجا که از حوصلهء نامه با ارزش‏ ارمغان و وقت شریف خوانندگان خارج نباشد به توجیه و تبیین آن پرداختم امیدوار است علم و اطلاع بیشتری به وضع و جمعیت عده‏ای از هموطنان عزیز ما بدست آید.

        لرستان۱ در مغرب ایران واقع و از طرف شمال به خاک کرمانشاهان و خزل‏ و نهاوند و بروجرد و سیلاخور تا چهارلنگ بختیاری و از سمت مشرق به کوه های‏ بختیاری چهارلنگ و هشت‏لنگ و از طرف جنوب به خوزستان و از جانب مغرب‏ به کرمانشاهان محدود می شود.

      لرستان را ازنظر سکوت لرها میتوان بدو قسمت که بواسطهء کبیر کوه‏ (کَوَر) از هم جدا می شوند تقسیم کرد:

  • ۱پیشکوه با نسبت سه پنجم
  • ۲پشتکوه با نسبت دو پنجم

۱- پیشکوه

       شهر خرم‏آباد در فطعه پیشکوه و تقریبا مرکز آن قرار دارد و قلعه فلک الافلاک که در ضلع شرقی شهر روی قطعه سنگی واقع و از بناهای اتابکان لرستان است‏ و گویند قلعه مزبور در زمان حکومت ظل السلطان (دوران قاجاریه) خراب و منهدم‏ گردیده و تعمیر و ساختمان مجدد آن مرهون عصر پهلوی می باشد.

       خرم‏آباد در ۵۵۳ کیلومتری جنوب غربی طهران واقع ، طول جغرافیائی ۴۸ درجه و ۲۱دقیقه و عرض ۳۳ درجه و ۳۲ دقیقه اختلاف ساعت با طهران ۱۲ دقیقه‏ و ۱۸ ثانیه مقدم است یعنی ۱۲ طهران مساوی است با ۱۱ و ۴۷ دقیقه و ۴۲ ثانیه‏ خرم‏آباد. ۲

طوایف پیشکوه

     طوائف عمده عبارتند از بالاگریوه - سلسله – دلفان – طرحان چگنی

 طوایف بالاگریوه

که به هفت تیره منقسم میشوند:

  • ۱- بیرانوند
  • ۲- دالوند
  • ۳- قاید رحمت
  • ۴- سگوند
  • ۵- پایی
  • ۶- جودکی
  • ۷- دیر کوند یادیریکوند

  • ۱- بیرانوند - حدود دوازده هزار خانوار و از بزرگ ترین تیره‏های لرستان‏ می باشد ییلاق آنها «هرو» معروف به هروی پرانوند و قشلاق شان پشتکوه است.
  • ۲- دالوند - قریب هشت صد خانوار محل آنها هروی دالوند است سابقا ییلاق و قشلاق می کردند ولی سالها است در محل خود سکونت اختیار کرده و زمستان در ده و تابستان در چادر بسر می برند جمعیت آنها سابقا زیادتر بوده‏ ولی بواسطهء تعدیاتی که بآنها وارد آمد عده‏ای به دهات سیلاخور کوچ کردند.
  • ۳- قاید رحمت - عده آنها قریب شش صد خانوار بوده ولی چندی متفرق‏ و بدهات سیلاخور هجرت کردند تا حصول امنیت دوباره جمع و در محل ییلاق‏ خود که معروف به هروی قاید رحمت است در خانه‏هائی که تدارک کرده‏اند سکونت‏ و تابستان را در زیر چادر به سر می برند.
  • ۴- سگوند - عده آنها حدود شش هزار خانوار و به دو جوقه «رحیمخانی» و «عالیخانی» تقسیم می شوند و باهم اختلاف دارند املاک شان از طایفه ساکی بوده‏ و ظاهرا غصب کرده‏اند ییلاق شان -و بستان- ازنا- خیار کل- کرت و کیان می باشد قشلاق شان صحرای کرر و دزفول و اطراف رود کرخه و خاک پشتکوه است ولی‏ ملکی در گرمسیر ندارند و برای علف‏چر بیابان گردی می کنند و چندی است که‏ سکوند عالیخانی به خوزستان و پشتکوه نمی روند و در بلوک جنوبی خرم‏آباد و کنار رود کشکان را برای خود قشلاق قرار داده‏اند.
  • ۵- پاپی- که قریب یک هزار خانوار می باشند ییلاق شان طرف شرقی لرستان‏ و در جوار بختیاری است املاک شان گرچه خوش آب ‏و هوا است لیکن بواسطه‏ کمی زمین زراعت قلیلی دارند و قشلاق شان نزدیک و در خاک دیرکوند می روند به همین نام است سکونت داشته و به قشلاق نمی روند و با بختیاری‏ها خلطه و آمیزش و وصلت دارند جنگل های پایی درخت های انگور و انار و انجیر زیادی دارد و مردمش‏ با اینکه نسبت بسایر طوایف لرستان کمتر به شهر مراوده دارند اغلب با هوش و فراست هستند.
  • ۶-جودکی- تقریبا یک هزار خانوار می شوند ییلاق شان (چمشک) و (آب‏ سرد) و (آدآباد) و (قلعه نصیر) که در مرکز جنوب پیشکوه واقع است می باشد قشلاق شان جایدر محل قشلاقی سابق حسنوند و متصل بمحل ییلاقی آنها است.
  • ۷- دیر کوند - این طایفه سه تیره‏اند بهاروند – قلاوند - زنیل‏وند.
  • الف- بهاروند - متجاوز از دو هزار خانوارند ییلاق آنها قسمت شرقی لرستان‏ از قبیل کرکی و سگزه قشلاق آنها حدود آب زال تا نزدیکی قیلاب است‏ ( قیلاب از دهستان های بخش اندیمشک و درباختر رودخانه دز و جنوب دهستان‏ سگزه قرار دارد) ییلاق آنها بیشتر کوهستان و اراضی زراعتی کم دارد بنابراین‏ عده‏ای از این طایفه در بلوک خرم‏آباد زراعت می نمایند.
  • ب-قلاوند - قریب ۸۰۰ خانوار و در جنوب شرقی لرستان (هم خاک با بهاروند و پاپی) سکونت دارند قشلاق شان هم قیلاب از خاک لرستان که تا دزفول‏ حدود ۶ الی ۷ فرسخ فاصله دارد و در نتیجه ییلاق و قشلاق شان متصل بهم می باشد و در ییلاق و قشلاق درخت انگور و انجیر و انار جنگلی دارا می باشند.
  • ج-زنیل وند - قریب ۲۰۰ خانور و ملک آنها (ماژین) در سواحل رود صمیره دامنه کبیرکوه (کَوَر) واقع است ییلاق و قشلاق شان در یک محل ولی گرمسیر و کم زراعت است و صیمره که محل مرغوب و حاصل خیز است وصل به خاک آنها و مورد استفاده می باشد.

      صیمره خالصه دولتی بوده و والی پشتکوه آنرا خریداری و به میر صید محمد خان‏۳ سرکرده آنها واگذار نموده که در آنجا زراعت می کنند توضیح آنکه‏ میرهای دیر کوند از بنی عباس و سرکرده و رئیس دیرکوند بوده ولی مدتها است‏ طایفه دیرکوند (بهاروند و قلاوند و زنیل‏وند) به آنها اعتنائی نداشته و تمکین‏ نمی کنند و آنها نیز که در حدود ۴۰۰ خانوار می باشند جداگانه برای خود زندگانی‏ می نمایند.

طوایف سلسله

   که به هشت تیره متقسم میشوند:

  • ۱- حسنوند
  • ۲-یوسف وند
  • ۳-کولیوند
  • ۴-کرمعلی
  • ۵- فلک الدین
  • ۶- امیر
  • ۷- قلائی
  • ۸- رشنو نصر اللّه خانی

 

  • ۱- حسنوند- این تیره از طایفه سلسله قریب هشت هزار خانوارند ییلاق‏ آنها شرقی جله الیشتر (بهترین جلگه و اراضی لرستان) و قشلاق شان حوالی جایدر است و ملک آن متعلق به خودشان است و چون مدتی است که خوانین و کشاورزان در ییلاق مساکنی را ساخته و در دهات می گذرانند و آنهائی که این توفیق را نیافته‏اند تا حدود رباط و بلوک شمالی خرم‏آباد پیشرفته و رفتن به گرمسیر قدیم خود را موقوف‏ ساخته‏اند.
  • ۲- یوسف‏وند- این تیره در سابق دو هزار خانوار بوده‏اند ولی بعلت تعدیات‏ بدهات نهاوند و کرمانشاهان متفرق شده و فعلا بیش از هزار خانوار آنها باقی‏ نمانده است ییلاق شان در مرکز الیشتر که بهترین اراضی آن حدود است می باشد و قشلاق شان کنار رود صیمره این جماعت هم مثل حسنوندها و کولیوندها صاحب‏ ملک و محل مخصوص بوده لیکن چند سال است مساکنی در دهکده‏های خود ساخته‏ و به گرمسیر نمی روند.
  • ۳- کولیوند- سابقا متجاوز از سه هزار خانوار بوده‏اند و نیم قرن است‏ که بواسطه تعدیات اغلب متفرق و در نهاوند و خزل و کرمانشاهان بزندگانی نوینی عادت کرده‏اند و فعلا در محل بیش از دوهزار خانوار باقی نمانده‏اند –ییلاق شان غربی‏ الیشتر و قشلاق شان سواحل رود صیمره می باشد که در آنجا مالک بوده و چون در ییلاق‏ خود خانه ساخته‏اند دیگر بقشلاق نمی روند و عدهء قلیلی با اینکه محل گرمسیر خود را فروخته و از دست داده‏اند به طرهان می روند.
  • ۴- کرمعلی- سابق قریب یک هزار خانوار بوده‏اند ولی تدریجا اکثر آنها به کرمانشاهان و نهاوند و خزل متفرق شده ییلاق شان غربی جلگه خاوه و قشلاق آنها حدود طرهان و کنار رود صیمره می باشد و چون چندی است سکونت در ییلاق پیدا کرده کمتر به قشلاق می روند.
  • ۵- فلک الدین - تعداد آنها هشت صد خانوار ولی غالبا متفرق شده‏اند ییلاق شان غربی خاوه و قشلاق شان طرهان و چون غالبا تخت قاپو شده‏اند کمتر به گرمسیر می روند.

        توضیح آنکه در محل سکونت تیره فلک الدین آب معدنی بسیار سرد و خوش‏ طعم و گوارا و محلل وجود دارد که در جهان ممتاز و قابل استفاده است این چشمه‏ دارای یک سنگ آب و مشهور بآب دوغ و تا شهر نهاوند چهار فرسخ فاصله دارد وجه تسمیهء آن اینست که چون در چشمه خاک بریزند عوض اینکه گل‏آلود شود مقداری جوشیده و برنگ دوغ در میآید یعنی سفید رنگ می شود زیرا گاز زیادی‏ دارد و جز ساکنین محل کسی بآن توجه ندارد.

  • ۶- تیرهء امیر- فقط دویست خانوار و در الیشتر و چکنی ملک و آب دارند و آنهائی که در الیشتر اقامت دارند و اکثریت با آنها است در چکنی به قشلاق می روند. در ملک این جماعت که در شمال‏شرقی الیشتر واقع است آثار شهر خرابی از جمله‏ برج و بار و وجود دارد که مشهور به شهر سلطان شرق است و در آن سکه‏های صفویه‏ و ما قبل آن و سنگ های قیمتی یافت می شود و همدانی ها در آنجا طلاشوئی می کنند وبنظر می رسد در صورت توجه بیشتر اشیاء عتیق و نفیس برای ضبط در موزه زیاد بدست آید.
  • ۷-  تیرهء قلائی- این تیره نیز قریب دویست خانوار می شوند ملک زراعتی‏ آنها در جنوب الیشتر کنار رود کاکا رضا است و قشلاق و ییلاق شان در همین‏ محل است.

        در این محل جنگلی وجود دارد که در آن یک قسم درختی است که از عجایب‏ خلقت و طبیعت می باشد و این درخت چند نوع ثمر می دهد که یکی از اثمار آن‏ میوه‏ای است از فندق کمی درشت‏تر-کلاهکی دارد -رنگش مشابه سنگ یشم و وقتی بهار را بگذارند حال سنگ را پیدا کرده و متحجر می شود اثمار دیگر آن : بلوط - جفت – مازو – قلقاف - گزانگبین صمغ و غیره می باشد و اقتضا دارد نسبت بآن‏ تحقیقات علمی و شیمیائی بعمل آید و مورد استفاده قرار گیرد.

  • ۸-  رشنو نصر اللّه خانی- مرکب از چهل خانوار و اکنون متفرق و با تیرهء حسنوند مخلوط و ظاهرا از این تیره نام و نشانی نیست.
طوایف دلفان

مرکب از پنج عشیره اند :

  • ۱-  کاکاوند
  • ۲– مومیوند
  • ۳– ایوتیوند
  • ۴- اولاد قباد
  • ۵- پیچیوند

 

  • ۱- کاکاوند- قریب هشت هزار خانوار ییلاق آنها (دار امرود) متصل به خاک‏ هرسین و کرمانشاهان و قشلاق آنها محل طرهان است و تعدادی از آنها نیز در شهر بروجرد ساکن و ترک مسکن اصلی خود را نموده‏اند.
  • ۲- مومیوند- که بدو تیره تقسیم شده‏اند: الف - مومیوند میربیگی  ب - مومیوند نور علی.
  • الف - تیرهء میربیگی- نزدیک به سه هزار خانوار ییلاق شان لاغری و حسن کاویار و قشلاق شان تشکن و کوهدشت طرهان است و کمی از آنان تخت قاپو شده‏اند.
  • ب - تیرهء نور علی- متجاوز از یک هزار و پانصد خانوار ییلاق آنها دم باغ و چشمه کبود و قشلاق آنها کوهدشت طرهان است و مانند تیرهء میربیگی همگی آنها در یک جا سکونت اختیار نکرده‏اند.
  • ۳- ایوتیوند - سابقا طایفهء بزرگی بوه و متفرق گردیده‏اند اکنون ۱۵۰۰ خانوار از آنها باقی و محل آنها از حیث ییلاق کوه سرکشتی و دیته‏رود و از حیث‏ قشلاق خاک طرهان کنار رود صیمره است.
  • ۴-  اولاد قباد- قریب ۶۰۰ خانوار ییلاق و قشلاق آنها جنب طایفه ایوتیوند است و باهم آمیزش و اختلاط زیاد دارند.
  • ۵- طایفه پیچیوند - که از سه تیرهء پیرزار خانی و یحیی بیگی و صفر خانی‏ مرکب شده‏اند بشرح زیر:
  • الف و ب - تیرهء پیرزاد خانی و یحیی بیگی- جمعا قریب سی صد خانوار- جزء دلفان و در کنار رود صیمره مقابل هیلان سکونت دارند و رفتن به ییلاق را ترک نموده‏اند.
  • ج - تیرهء صفر خانی- نزدکی به دویست خانوار در ضلع غربی پیشکوه وصل‏ به خاک پشتکوه سکونت داشته و از رود صیمره استفاده می کنند و محل آنها گرمسیر است و در همان محل ییلاق و قشلاق می کنند.
طوایف طرهان

      طوائف طرهان در غربی پیشکوه که تا اندازه‏ای گرمسیر است و دارای اراضی‏ و جنگل های متعددی می باشد زندگانی می نمایند عمدهء آن (طرهان) و (رومشکان) و (کوهدشت) و (مادیان‏رود) و (کل‏کل) و (میشان) است و کلیه اراضی طرهان بالنسبه به سایر نقاط ییلاقی لرستان کم آب و نامرغوب است و ساکنین مقیم طرهان حدود پانزده هزار خانوار و مشتمل بر:

     امرائیسوری -کورانی آزادبخت -آدینه‏وند –زرونی –رماوند – گیراوند -چواری بوالیزیوه‏دار و رومیانی است و ییلاق و قشلاق شان در خاک‏ خودشان است جز تیرهء چواری و بوالی که ملک این دو در ییلاق پشت تنگ گاو شمار فیما بین طوائف سلسله و دلفان است و قشلاق شان همان محل طرهان می باشد.

طوائف چکنی

        این طائفه دارای دو تیره طهماسب خانی و حاتم خانی بوده و قریب ۱۵۰۰ خانوار می باشند محل آنها جنوب غربی شهر خرم‏آباد که ابتدای خاک شان تا شهر دو فسخ است - ملک و محل آنها از حیث اراضی و زراعت و مرتع و آب جنگل و ییلاق و قشلاق از غالب نقاط لرستان جالب تر و پربرکت است.

سایر طوایف پیشکوه

برای آنکه قسمتی ولو کوچک باشد ناگفته نماند بذکر آنها نیز مبادرت‏ می ورزیم:

  • ۱- طائفه سیراوند - قریب هشتاد خانوار محل آنها نشکن و متصل به خاک‏ چگنی است.
  • ۲- طایفه طولایی - نزدیک به شصت خانوار که ملک و محل معینی ندارند قسمتی در پشتکوه و بعضی در میان طائفه سیکوند رحمیخانی و عده‏ای در بلوک خرم‏آباد سکونت دارند و خلاصه متفرق و مخلوط با دیگران هستند.
  • ۳- طائفه دمیانی - چون در سابق خوانین پرانوند ملک آنها را غصب و ضبط کرده‏اند قسمتی از این طائفه در زمین‏های در زمین‏های خالصهء بلوک خرم‏آباد زراعت می کنند و قسمت دیگر جزء طرهان (قریب ۶۰ خانوار) و خلاصه پراکنده می باشند.
  • ۴- طائفه رُکرُک -قریب ۱۰۰ خانوار می باشند و چون ملک جزئی در خاک‏ چگنی داشته و کفایت آنها را نمی کرد در املاک اربابی حوالی خرم‏آباد هم زراعت‏ می کردند ولی چند سال است که با طائفه سگوند رحیمخانی مخلوط و در حقیقت جزء آن طائفه بشمار می روند.
  • ۵-  طائفه رشنو میرزا جعفری -که طائفه کوچکی هستند و متفرق در شهر خرم‏آباد و بلوک آن و سیلاخور میان طوائف دیگر لرستان می باشند.
۲-پشتکوه

     چنانچه قبلا اشاره شد از حیث خاک پیشکوه با نسبت سه پنجم و پشتکوه با نسبت‏ دو پنجم می باشد ولی از حیث جمعیت تعداد لرهای پشتکوه به مراتب بیشتر از لرهای‏ پیشکوه است زیرا بعلت عدم امنیت و تاخت و تاز خوانین و تجاوز لرهای پیشکوه‏ به یکدیگر بمرور و دهور عدهء زیادی از لرهای پیشکوه به پشتکوه رفته و در آنجا اقامت گزیده‏اند و باین دلیل با کمی خاک پشتکوه جمعیت آنها فزونی یافته است‏ ولی آب و خاک پشتکوه بخوبی پیشکوه نیست مع الوصف محلی است وسیع و دارای‏ جلگه‏ها و اراضی و جنگل ها و ییلاق و قشلاق است و در ادوار گذشته همیشه امنیت‏ پشتکوه بهتر از پیشکوه تأمین بوده و با این وصف بواسطه کمی آب و خاک سابقا عده‏ای‏ از لرها به خاک همسایه رفته در آنجا متوطن و باعث آبادی آنجا شده‏اند.

      به هرحال جمعیت لرهای پشتکوه به پنجاه هزار خانوار بالغ و در سمت غربی و ماوراء کبیرکوه (کَوَر) متصل به کرمانشاهان و خوزستان زندگانی می کنند و کشاورزان و حشم‏داران آن ملایم تر از کشاورزان و حشم‏داران پیشکوه می باشند.

     طوائف عمده لرهای پشتکوه عبارتند از: کُرد – مهکی - ملک شاهی -دیناروند- تائدخورده- میش خاص - چتال - هنی‏ منی – بدرهء  – ارکوازی - احمد قال - چرداولی - سلهورزی – زروش – بوالی - خزل‏ طولابی.

      سابقا والی پشت‏کوه در محلی خوش هوا که دارای جلگه وسیعی در دامنه‏ کبیر کوه (کَوَر) موسوم به (ده بالا) یا (حسین‏آباد) که هر دو اسم مخصوص یک محل است‏ ییلاق می کرده و قشلاق او در امیرآباد و گنجیال جم و کاوی که هریک چند فرسخی‏ از هم فاصله دارند بوده است و بعضی از سالها دهلران می رفته است ولی اکنون و از زمان سلطنت اعلیحضرت فقید رضا شاه کبیر اصول خانخانی و ملوک الطوائفی از میان رفته و مردمی که سابقا تحت رقیت و بندگی چند نفر به تجاوز و تعدی به یکدیگر بر خلاف میل قلبی و مرام و مسلک خود می پرداختند بکار زراعت و حشم داری مشغول‏ و طغیان و عصیانی در منطقه لرستان نداشته و ندارند.

       پی نوشت ها

  • ۱لرستان در دورهء قاجاریه یکی از ولایات ایران و والی آن در بر وجود اقامت‏ داشت و بعدا در قانون تقسیمات کشور مصوب ۱۶ آبانماه ۱۳۱۶ بروجرد و خرم‏آباد هردو جزء شهرستان‏های تابعه استان ششم (خوزستان) تعیین شدند و اخیرا دولت‏ لرستان را به فرمانداری کل تبدیل کرده است.
  • ۲-  به صفحهء ۱۳۹ و ۱۴۰ مجلد ششم فرهنگ جغرافیائی ایران مراجعه شود.
  • ۳-  میر مخفف امیر  بمعنای حاکم و فرمانرا و سردار است و در میر آب و میراخور هم آمده و به معنای رئیس آب و بزرگ آخور و مهتر آمده است و اما صید در لغت‏ بمعنای شکار است و یا جانوری که شکار میشود و اگر با صاد مکسور و یا مفتوح و یاء مشدد مکسور خوانیم جز محرف سید با سین لغت دیگری نمی تواند باشد که آنهم‏ به معنای بزرگ و سردار و آقا و پیشوا می آید و بربنده کاملا مفهوم و معنای صید باصاد که لرهای بنی العباس بخود لقب داده‏اند معلوم نگردید.


موضوعات مرتبط: 31-ایل و طایفه های لُرستان
لُرِسّو
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

سی چی لُری؟

وبلاگ حاضر هدیه ای فرهنگی است با برگ هایی از دفتر تمرین مشق زبان لری نویسنده فارس زبانی که در اسفندماه سال 1384 بمناسبت تولد همسرش به نشانه ارادت و تشكر و تقدير از یار و یاور و همسر لرستانی اش و با عشق به یادگیری و درک ریشه های فرهنگ ، ادب ، اخلاق و زبان و ادبیات لري وی و در حد توان و بضاعت در راه حفظ ، تقویت و اشاعه زبان ، موسیقی و فرهنگ غنی لرستان و بالاخره ادای دِینِ خود به این سرزمین شکل گرفته است.
امکانات وب



در لُرسّو
در اينترنت
تماس با ما Online User